Harakat nomi

Harakat nomi — feʼlning ishharakat nominigina bildiruvchi, zamon, shaxs-son, mayl kabi maʼnolarga ega boʻlmaydigan funksional shakli. Feʼlning bu shakli -(i)sh, -(u)v, moq affikslari yordamida hosil boʻladi; oʻqish, yozuv, aytmoq kabi.

Harakat nomi shakllari ishharakatning baja-rilishi yoki bajarilmasligini va ular bilan bogʻliq maʼnolarni bildirmaydi, balki harakat-holatning oʻzini ataydi, yaʼni harakat-holatning atamasi hisoblanadi. Shuning uchun ham ular otga xos grammatik koʻrsatkichlarni qabul qila oladi, gapda otning sintaktik vazifalarini bajaradi. U rus tilidagi feʼlning noaniq shakli va gʻarb tillaridagi infinitiv shakliga ekvivalentdir. -sh/ish va moq koʻrsatkichlari bilan hosil qilinuvchi shakllar baʼzan lik affiksi bilan qoʻllanishi mumkin: borishlik, bormoqlik. Biroq bu adabiy til uchun meʼyoriy holat emas. -v /-uv affiksi bilan yasaluvchi shakl nisbatan kam qoʻllanadi. U qoʻshilganda, feʼl oʻzagi muayyan oʻzgarishlarga uchraydi: oʻqi— oʻquv, ishla — ishlov. Bu shakldagi koʻplab feʼllar otga koʻchgan: saylov, qistov, tanlov, oʻquv. Harakat nomining har uch shakli ham feʼllarning boʻlishsizlik koʻrsatkichi ma affiksini qabul qilmaydi. Harakat nomining boʻlishsiz shakli -maslik affiksi yordamida hosil qilinadi: bormaslik, kelmaslik, aytmaslik. Boʻlishsizlik shaklining har uchala koʻrsatkich uchun umumiyligi ularning maʼnoga koʻra jiddiy farqqa ega emasligini koʻrsatadi.

Sintaktik vazifasi: gapda ega tarkibida keladi

Ilhomjon Madrahimov.

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Albatta! Quyida “Harakat” nomi haqida uzunroq ma’lumot beraman.

Harakat nomi tushunchasi ko‘p kontekstlarda ishlatiladi va turli ma’nolarga ega bo‘lishi mumkin. Asosan harakat nomi deganda inson yoki obyekt bajarayotgan faoliyat, ish yoki harakat turi ko‘rsatiladi. Masalan, jismoniy harakatlar (yugurish, sakrash, yurish), harakatlarni ifodalovchi so‘zlar (boshlamoq, to‘xtatmoq, qo‘shilmoq) yoki guruh va harakatlarni ifodalovchi atamalar (ijtimoiy harakat, siyosiy harakat) nazarda tutilishi mumkin.

1. Harakat nomining lug‘aviy ma’nosi

Harakat nomi o‘zbek tilida "harakat" so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, bu "ba'zi bir ish yoki faoliyatni amalga oshirish, o‘zgarish yoki qo‘zg‘alish holati" degan ma’noni anglatadi. Harakat nomlari ko‘pincha so‘z turkumlari orasida ot (ism) bo‘lib, qaysi bir harakat, ish yoki faoliyatni bildiradi.

2. Harakat nomining tilshunoslikdagi o‘rni

O‘zbek tilida harakat nomlari - ish-harakatni ifodalovchi isimlardir. Ular fe’lning ma’nosidan hosil bo‘ladi va ko‘pincha -ish, -ishmoq, -ishlik, -ishdan qo‘shimchalari yordamida yasaladi.

Masalan:

O‘qish - o‘qimoq harakatidan hosil bo‘lgan harakat nomi
Yugurish - yugurmoq harakatidan olingan
Suv ichish - ichmoq harakatidan hosil bo‘lgan harakat nomi

3. Harakat nomining turlari

Harakat nomlari turli turlarga bo‘linadi:

Oddiy harakat nomi: Bitta harakatni bildiradi.
Masalan: “Yugurish”, “O‘qish”
Majmuali harakat nomi: Bir necha harakatni o‘z ichiga oladi.
Masalan: “Tozalash-yig‘ish”
Sifat-harakat nomi: Harakatning sifatini ifodalaydi (kamdan-kam uchraydi).

4. Harakat nomlarining funksiyasi

O‘zbek tilida harakat nomlari gapda badiiy va ma’lumot beruvchi funksiyani bajaradi. Ular voqealar, jarayonlar, vaqtinchalik yoki doimiy harakatlarni ifodalashda ishlatiladi.

5. Harakat nomining ijtimoiy va madaniy kontekstdagi ahamiyati

“Harakat” so‘zi ko‘p paytlarda siyosiy, ijtimoiy yoki madaniy harakatlarni ifodalash uchun ishlatiladi. Masalan, “Mustaqillik harakati”, “Demokratik harakat”, “Milliy harakat” kabi atamalar jamoat motivatsiyasini oshirish va maqsadlarni ta’riflashda muhim ahamiyatga ega.

Xulosa

Harakat nomi — bu tilda faoliyat, ish yoki harakat turini bildirishga xizmat qiluvchi muhim so‘z turkumidir. Ular tilimizda fikrlarni ifodalashda, so‘zlashuv va yozishda katta o‘rin tutadi. Bundan tashqari, harakat nomlarini to‘g‘ri ishlatish til madaniyatining ko‘rsatkichidir va nutqni boyitishda yordam beradi.

Agar sizga “harakat nomi” haqida yana ma’lum bir soha yoki mavzu bo‘yicha ma’lumot kerak bo‘lsa, batafsilroq ayting, yordam berishga tayyorman!