Guptalar Davlati
Guptalar davlati - qadimgi hind imperiyasi (IV VI asrlar). Taxminan 320 -yil Chandragupta asos solgan (oʻsha yildan boshlab Hindistonda Guptalar erasi hisobi boshlangan). Poytaxti — Pataliputra. Eng gullab rivojlangan davri (Chandragupta II davri taxminan 380 — 414)da deyarli butun Shimoliy Hindiston va boshqa bir qancha hududlarni oʻz ichiga olgan. Skandagupta davri (455 — 467) da boʻysundirilgan xalqlarning qoʻzgʻolonlari va saltanatning shimoli-gʻarbiy chegaralariga eftaliylarniig hujumlari boshlangan. V asr oxiridan parchalana boshlagan. VI asr boshida eftaliylar Guptalar davlatining gʻarbiy qismini bosib olib, uni katta tovon toʻlashga majbur etishgan. Guptalar davlati Markaziy Hindistondagi Mandasor davlati bilan ittifoq tuzib eftaliylarni magʻlubiyatga uchratgan boʻlsada, bu urushlar natijasida nihoyatda zaiflashgan va natijada VIasr oxirida barham topgan.
Guptalar davlatining qulashi va Xarsha davlatining vujudga kelishi . Guptalar davlati VI asming boshlariga kelib qulagan. U V asrdayoq tushkunlikka uchray boshlagan bo'lib, buning asosiy sababi, mehnatkash omma ahvolining og'irligida bo'lgan. Hukmronlar haddan tashqari zeb-ziynat ichida yashaganlar, dehqonlarga og'ir soliqlar solingan, ular o'zlari yetishtirgan hosilning ko‘p qismini soliq uchun to'lashga majbur bo'lgan. Aholi davlat foydasiga uzluksiz ravishda turli ishlarni bajarishga majbur qilingan. Mana shu kabi omillar hind dehqonlarining ahvolini og‘irlashtirgan. Mehnatkashlar o'rtasida norozilik tug'ilganligi alomatlari Guptalar zamonidan qolgan adabiy yodgorliklarda ko‘p uchraydi. Guptalar podsholigiga uzil-kesil zarba bergan narsa ko'chmanchi eftaliylar, ya’ni oq xunnlarning bostirib kirishi bo'lgan. Ular V asr oxiri — VI asr boshlarida Shimoliy chegarani buzib o'tib, Shimoliy Hindistonning ko'pgina shahar va qishloqlarini vayron qilganlar. 530-yilda oq xunnlar Guptalarning vassali roja Yasodharma tomonidan mag'lub qilingan.
Xunnlarni mag'lubiyatga uchratganidan so'ng Yasodxarma guptalar sulolasiga itoat qilishdan bosh tortib, o'zi maxaroja unvonini olgan. Lekin, unga Guptalar davlati hududining faqat bir qismigina bo'ysungan. VII asming boshlarida Xarsha (606-647) davlati birmuncha vaqtgacha yuksalib borgan. Xarsha Kanauja viloyatining rojasi bo'lib, keyinchalik u butun Shimoliy Hindistonni o'ziga bo'ysundirgan. Xarsha davlati Gang daryosi vodiysi bo'ylab Sharqiy Panjobdan to Bengaliya qo'ltig'igacha bo'lgan hududni o ‘z ichiga olgan. Markaziy Hindistonning 40 tacha rojasi Xarshaga vassal bo'lgan.
Adabiyotlar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Guptalar davlati — qadimiy Hindiston tarixida muhim o‘rin tutgan kuchli va taraqqiy etgan davlatlardan biridir. Bu davlat milodiy 4-6 asrlar oralig‘ida Hindiston yarimoroli hududida mavjud bo‘lgan va o‘sha davrda siyosiy barqarorlik, madaniy yuksalish hamda ilm-fan taraqqiyotini ta’minlagan.
Tarixi va tashkil etilishi
Guptalar davlati eramizning taxminan 320-yillarida Chandra Guptaning rahbarligi ostida tashkil topdi. Ularning hukmronligi doirasida Hindiston markaziy va shimoliy hududlari birlashtirildi. Eng mashhur hukmdorlari Chandragupta I, Samudragupta va Chandragupta II bo‘lib, ayniqsa Samudragupta davri davlatning siyosiy va madaniy qudrati eng yuqori cho‘qqisiga yetdi.
Siyosiy tuzilma
Guptalar davlati markazlashgan monarxiya shaklida boshqarilgan. Hukmdorlar keng vakolatga ega bo‘lib, ular o‘zlarining xalqi va oldingi yerlarni boshqarish uchun samarali boshliq tizimlarni joriy qilganlar. Davlatning hududi kengaygan sari, mahalliy boshliqlarga (rajalar) ma’lum darajada avtonomiya berilgan.
Madaniyat va ilm-fan
Guptalar davrida Hindistonda madaniyat va fan sohalari katta rivojlandi. Ushbu davrni “Hindistonning oltin davri” deb atashadi. Sanskrit tili, adabiyot, shoirlar va faylasuflar, jumladan Kalidasa, ushbu davrda faoliyat yuritgan. Matematikada nollar tizimi, raqamlar va algebra asoslari shakllandi. Shuningdek, tibbiyot, astronomiya va san’atda ham katta yutuqlar qayd etildi.
Diniy hayot
Guptalar davlati hinduizmning kuchli rivojlanish davri hisoblanadi. Hinduizmga oid yirik diniy inshootlar, ma’badlar qurildi. Shuningdek, buddizm va jaynizmga nisbatan tolerantlik hukmron bo‘lib, diniy erkinlik saqlanib qoldi.
Iqtisodiyot
Guptalar davrida qishloq xo‘jaligi rivojlangan, irrigatsiya tizimlari kengaytirilgan. Savdo-sotiq va hunarmandchilik rivoj topdi. Hindistonning ichki va tashqi savdo yo‘llari kengayib, davlat boyligi oshdi.
Yakuniy bosqich
Guptalar davlati VI asrning oxiri va VII asr boshlarida xorijiy bosqinlar, ichki nizolar hamda mahalliy qudratlarning qarshiligi tufayli tabiiy zaiflashdi va asta-sekin tarix sahnasidan yo‘q bo‘ldi.
Xulosa
Guptalar davlati Hindistonning siyosiy barqarorligi, madaniy va ilmiy yuksalishining muhim davrlaridan biridir. Ularning merosi hozirgi kunda ham Hindiston tarixida ulkan ahamiyat kasb etadi va ko‘plab sohalarda poydevor vazifasini bajaradi.