Gravitatsion Maydon
Gravitatsiya (lotincha: gravitas) yoki
tortishish — tabiiy fenomen boʻlib, fizik jismlarning bir-biriga ularning massasiga mutanosib kuch bilan tortilishida namoyon boʻladi. Gravitatsiya jismlarga vazn beradi. Gravitatsiya tarqoq materiyani yigʻadi, yigʻilgan materiyani esa birga ushlab turadi; shuning hisobiga Yer, Quyosh va olamdagi boshqa makroskopik jismlar yuzaga kelgan va mavjud.
Gravitatsiya tufayli Yer va boshqa sayyoralar Quyosh atrofida, Oy Yer atrofida aylanadi; sayyora va yulduzlar ichi qiziydi; tabiatda konveksiya sodir boʻladi va hk.
Gravitatsiya toʻrt fundamental oʻzaro taʼsirdan biridir (boshqalari — elektromagnetizm, kuchli oʻzaro taʼsir va kuchsiz oʻzaro taʼsir).
Gravitatsiya — har qanday jismlar orasida vujudga keluvchi universal oʻzaro taʼsir. Agar oʻzaro taʼsir kuchsiz va jism yorugʻlikning vakuumdagi tezligiga Karaganda juda kichkina tezlik bilan harakatlanayotgan boʻlsa, Isaac Newtonning butun olam tortishish qonuni oʻrinli boʻladi. Oʻzaro taʼsir kuchli va jism harakatining tezligi yorugʻlikning vakuumdagi tezligiga yaqin boʻlgan hollarda esa, Albert Einstein yaratgan umumiy nisbiylik nazariyasi gravitatsiyani toʻgʻri ifodalaydi.rostan
Nyuton oʻzining „Tabiat falsafasining matematik prinsiplari“ (1687) asarida gravitatsiya qonuniga birinchi boʻlib toʻliq taʼrif berdi. Nyuton taʼrifiga binoan, ikki moddiy zarra (li va Gʻi2)ning oʻzaro gravitatsiya kuchi ularning massalariga toʻgʻri proporsional, orasidagi masofaning kvadratiga teskari proporsional va ularni birlashtiruvchi toʻgʻri chiziq boʻyicha yoʻnalgan.
Nyutonning ikkinchi qonuniga asosan, t massali jism gravitatsiya kuchi taʼsirida Yer bilan bogʻliq boʻlgan sanoq tizimiga nisbatan biror a tezlanish bilan harakatga keladi.
Formuladagi kattaliklar oʻzgarmas qiymatga ega ekanliklarini eʼtiborga olsak, jism harakatiga qarshilik koʻrsatuvchi kuchlar mavjud boʻlmagan hollardagi Yer sirtiga yaqin balandliklarda har qanday jism bir xil tezlanish bilan tushadi, degan xulosaga kelinadi.
Osmon mexanikasi Nyutonning gravitatsiya qonuniga asoslangan. Kosmosda tabiiy yoki sunʼiy jismlarning harakatlarini tekshirishda shu qonunga amal qilinadi. Koʻpgina hollarda Nyutonning gravitatsiya qonuni tufayli yangi sayyoralar, yoʻldoshlar aniqlandi, astronomiya qator yangi yutuqlarga erishdi. Shu bilan birga, bu qonun tushuntirib berolmagan Merkuriy, Venera, Mars sayyoralari perigeliylarining harakati kabi ayrim hodisalar ham maʼlum edi. Shu kabi uchraydigan chigalliklarni bartaraf qilish maqsadida olimlar Nyuton gravitatsiya qonunining matematik ifodasiga turli qoʻshimchalar kiritishga urindilar. Ammo bunday urinishlar natija bermadi. Kuchli gravitatsion maydonlarga (har qanday fizik obyektlarning hosil qiladigan maydoni gravitatsion yoki tortishish maydoni deyiladi. Gravitatsion maydon Eynshteynning umumiy nisbiylik nazariyasida toʻrt oʻlchovli tenzor potensiali orqali bayon qilinadi) va bu maydonlarda yorugʻlik tezligiga yaqin tezliklar bilan harakatlanuvchi jismlarga tatbiq qilishda Nyuton gravitatsiya qonunining butunlay ojizligi aniqlandi. Bunday hollarda Eynshteyn yaratgan gravitatsiya nazariyasidan foydalanish juda yaxshi natija beradi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Gravitatsion Maydon haqida ma'lumot
Gravitatsion maydon — bu jismning o‘z atrofidagi boshqa jismlarga tortish kuchi ta’sirini o‘tkazadigan maydoni hisoblanadi. Har qanday massa ega bo‘lgan jism o‘z atrofida gravitatsion maydon hosil qiladi va shu maydon orqali boshqa jismlarga tortish kuchi bilan ta’sir ko‘rsatadi.
Gravitatsion maydonning xususiyatlari:
- Maydon tabiatiga ega: Gravitatsion maydon ko‘rinmas, ammo mavjud bo‘lgan olami maydon hisoblanadi. Bu maydonning har bir nuqtasida gravitatsion kuch bor.
- Massaga bog‘liq: Jismning massasi qancha katta bo‘lsa, uning atrofidagi gravitatsion maydon kuchi shuncha kuchli bo‘ladi.
- Masofaga teskari proporsional: Gravitasiyaning ta’siri masofa ortishi bilan kamayadi. Aniqrog‘i, tortishish kuchi ikki jism orasidagi masofaning kvadratiga teskari proporsionaldir.
Gravitatsion maydon kuchlanishi:
Gravitatsion maydon kuchlanishi (gravitatsion kuchlanish) — bu maydonning har bir nuqtasida massa birligiga taalluqli tortishish kuchi. Uning birlikdagi o‘lchov birligi N/kg (nyuton / kilogramm).
Formulasi:
[
g = \frac{F}{m}
]
bu yerda:
- ( g ) — gravitatsion maydon kuchlanishi,
- ( F ) — jismga ta’sir qiluvchi tortishish kuchi,
- ( m ) — jism massasi.
Agar xona sharoitidagi Yer yuzasidagi maydon hisoblangan bo‘lsa, u taxminan (9.8\, \text{N/kg}) ga teng.
Gravitatsion maydon kuchi:
Gravitatsion kuch ikki jism orasidagi tortishish kuchi bo‘lib, u Nyutonning Gravitatsion Qonuni bilan hisoblanadi:
[
F = G \frac{m_1 m_2}{r^2}
]
bu yerda:
- (F) — tortishish kuchi,
- (G) — gravitatsion doimiy (taxminan (6.674 \times 10^{-11} \, \mathrm{N \cdot m^2 / kg^2})),
- (m_1, m_2) — jism massalari,
- (r) — jismlar orasidagi masofa.
Gravitatsion maydonning amaliy ahamiyati:
- Sayyoralar harakati: Gravitatsion maydon sayyoralarni quyosh atrofida aylanishiga sabab bo‘ladi.
- Yerga tortish: Inson va jismlar Yer yuzasida qolishi va tushishi gravitatsion maydon tufaylidir.
- Kosmik harakatlar: Sun’iy yo‘ldoshlar va kosmik kemalar orbitada harakatini ta’minlaydi.
Xulosa:
Gravitatsion maydon — har qanday massali jism atrofida mavjud bo‘lgan va boshqa jismlarga tortish kuchi ta’sirini o‘tkazadigan maydon hisoblanadi. Bu maydon orqali jismlar o‘zaro tortishib, koinotdagi eng muhim tabiat kuchlaridan birini hosil qiladi.
Agar sizga yanada batafsil yoki tahliliy ma’lumotlar kerak bo‘lsa, iltimos, so‘rashingiz mumkin!