G’OZONXON

G’OZONXON (1271-1304) – Hulokuiylar sulolasidan bo’lgan Eron hukmdori (elxoni) (1295-1304). O’smirlik chog’idayoq Xuroson noibligiga tayinlangan; 1295 yil Elxon Bayduga qarshi isyon ko’tarib taxtni egallagan. Buddaviylik ta’limini olgan, lekin Eron zodagonlari va ruhoniylari, ko’chmanchi mo’g’ul zodagonlarining ko’magiga ehtiyoj sezgan G’ozonxon Islomni qabul qilgan va uni qaytadan davlat diniga aylantirgan. 1299-1303 yillarda G’ozonxon Suriyaga 3 marta harbiy yurish qilgan. Mo’g’ullar istilosi va dastlabki elxonlar siyosati natijasida vayron bo’lgan mamlakat iqtisodini qayta tiklash maqsadida G’ozonxon vaziri Rashiduddin yordamida bir qator islohotlar o’tkazgan (soliq islohoti — soliqlar miqdorini kamaytirish, soliq undirilishi ustidan nazorat o’rnatish; yagona o’lchov birliklarining joriy qilinishi, sud islohoti; tashlandiq yerlarni obod qilish uchun imtiyozli shartlar bilan mulkdorlarga berish). G’ozonxon harbiy xizmatga jalb etilgan barcha mo’g’ullarga iqto ajratish haqida farmon chiqargan (1303 yil yorlig’i); dehqonlarni yerga biriktirilishi va boshqa yerga o’tishini man etuvchi mo’gul xonlari tomonidan joriy etilgan farmonni tasdiqlagan. G’ozonxon davrida kanallar qazilgan, Tabriz yaqinida rasadxona va kasalxona qurilgan. G’ozonxon olimlarga homiylik qilgan.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

G‘ozonxon – O‘zbekiston va Markaziy Osiyoda an’anaviy bog‘bonchilikda muhim o‘rin tutgan issiqxona turidir. Bu atama, asosan, shuningdek «g‘ozon» deb ataladigan, iliq va nam muhitda o‘simliklarni yetishtirish uchun mo‘ljallangan yopiq qurilmani anglatadi.

G‘ozonxonning ta'rifi va vazifasi

G‘ozonxon iliqxona (issiqxona)ning bir turi bo‘lib, u yerda turli sabzavot, gul, shuningdek, boshqa o‘simliklar kuz va qish oylarida ham yetishtiriladi. Ayniqsa, sovuq iqlim sharoitida ekinlarning yetishishini uzaytirish, yangi hosil olish yoki tropik-iqlimli o‘simliklarni moslashish uchun ishlatiladi.

G‘ozonxonning qadimiyligi va tarixi

O‘zbekistonda va umuman Markaziy Osiyoda g‘ozonxonlardan foydalanish an’anaviy bog‘bonchilik madaniyatining bir qismi hisoblanadi. Oldingi asrlarning boshlarida ham mazkur qurilmalar uy atrofida tomorqachilikda o‘simliklarni himoyalash va parvarishlash uchun ishlatilgan.

G‘ozonxonning tuzilishi

G‘ozonxon ko‘pincha yog‘och, temir yoki boshqa mustahkam ramkalardan tashkil topadi. Ramka ustiga shaffof materiallar — shisha yoki plastmassa xaltalar o‘rnatiladi, bu o‘simliklarga quyosh nuri o‘tishiga imkon beradi va issiqlik saqlanadi. Bundan tashqari, g‘ozonxon ichida atmosfera haroratini nazorat qilish uchun shamollatish tizimlari qo‘llaniladi.

G‘ozonxonning afzalliklari

Hosilni yil davomida olish imkoniyati: G‘ozonxonlar qor va sovuqdan himoya qilib, sabzavot, ko‘kat, gullar va boshqa ekinlarni yil faslidan qat’i nazar yetishtirishga yordam beradi.
Kasallik va zararkunandalardan himoya: U yopiq muhit orqali o‘simliklarni mikroorganizmlar va hasharotlardan himoya qiladi.
Iqlim sharoitiga moslashish: G‘ozonxon ichida harorat va namlikni nazorat qilish imkoniyati mavjud.
Suv va boshqa resurslarni tejash: Ochiq maydonga nisbatan suv va ozuqalarni samaraliroq ishlatish mumkin.

G‘ozonxonlarda qanday o‘simliklar yetishtiriladi?

Odatda, g‘ozonxonda bodring, pomidor, qalampir, ko‘katlar, petrushka, maydanoz, shuningdek, gul ekinlari (atirgul, begoniyalar) parvarishlanadi.

Hozirgi zamonda g‘ozonxonlar

Hozirgi kunda g‘ozonxonlar zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlangan bo‘lib, avtomatik sug‘orish, isitish va havo almashinuvi sistemalari qo‘llanilmoqda. Bu esa hosildorlikni oshirish va ish samaradorligini yaxshilashga xizmat qiladi.

Xulosa

G‘ozonxon O‘zbekistonda bog‘bonchilik sohasining muhim elementi bo‘lib, u yillik hosil olishni ta’minlaydi va o‘simliklarni samarali himoya qiladi. An’anaviy usullar va zamonaviy texnologiyalarni uyg‘unlashtirish orqali g‘ozonxonlardan foydalanish yanada samaraliroq bo‘lmoqda.