Gʻoʻzaning yovvoyi turlari
Yovvoyi gʻoʻzalar , gʻoʻzaning yovvoyi turlari — Cossypium L. turkumiga mansub 50 tur gʻoʻzadan 45 tasini oʻz ichiga oladigan yovvoyi turlar. Xromosomalarining soniga qarab Yo.gʻ. 2 guruhga boʻlinadi. Birinchi guruhga koʻproq diploid turlar (2p=26), ikkinchi guruhga tetraploid turlar (2p=52) kiradi. Barcha diploid turlar xromosomalarining tuzilishiga qarab 6 genomli — A, V, D, Ye, S, Gʻ guruhidan iborat; tetraploid turlar AD genomli boʻladi. Yo.gʻ. Yer sharining neotropik, paleotropik va Avstraliyaning floristik oʻlkalarida tarqalgan. Ular madaniy gʻoʻzalardan tarqalish arealining torligi, turlararo polimorfizmning juda sust ifodalanganligi, shoxlanishining monopodial yoki aralash boʻlishi, koʻsaqlarining juda maydaligi, tola va chigit tuklari orasida aniq chegara yoʻqligi bilan farqlanadi. Tolasining uz. 0,5–15 mm. Tolasi och sariq, toʻq sariq, qoramtirqoʻngʻir yashil, kumushsimonkoʻk boʻladi. Deyarli hamma tur chigiti toshchigit boʻlganligi tufayli tabiiy sharoitda juda uzoq vaqt yaxshilab namlangandagina unib chiqadi. Bu xususiyat turning uzoq vaqt davom etadigan qurgʻoqchilik va b. noqulay sharoitlarda oʻsishi va saqlanib qolishiga yordam beradi. Yo.gʻ. uzoq davom etgan evolyusiya jarayonida nisbatan qisqa kunga oʻrganib, uzun kunda xrsil berish qobiliyatini yoʻqotgan. Ular tropik mintaqada yaxshi oʻsib rivojlanadi; kuzqishbahor sharoitida kun 11 — 12 soat yorugʻ boʻladigan davrda bemalol gullab, hosil beradi. Yo.gʻ. hosil olish maqsadida ekilmaydi, biroq, ularning har biri noyob va qimmatli xususiyatlarga ega: sovuq, qurgʻoqchilik, viltga chidamli, tolasi mustaqkam va nihoyatda serhosil. Shuning uchun ulardan genetikaseleksiya tadqiqotlarda foydalanish mumkin (yana q. Gʻoʻza sistematikasi).
Adabiyot
Abdumavlon Abdullayev.
Yovvoyi gʻoʻzalar: A) Sturt gʻoʻzasi; B) Davidzon gʻoʻzasi: /—poyasi; 2— bargi; 3— guli; 4— koʻsagi; 5—chanogʻi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Gʻoʻzaning yovvoyi turlari haqida tushuncha berishdan avval, gʻoʻza (Physalis) o‘simliklar oilasiga mansub bo‘lib, asosan yovvoyi va ekilgan turlar shaklida uchraydi. Ular o‘zining xos mevasining ichida joylashgan mayda, ichkariga gavdalangan yengil qobiq bilan ajralib turadi, bu mevaning shakli va tashqi ko‘rinishi bilan boshqalardan farq qiladi.
Gʻoʻzaning yovvoyi turlari
-
Physalis alkekengi (Gʻoʻza alkekengi)
Bu turlar asosan Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikada yovvoyi shaklda o‘sadi. Ularning mevalari kichkina, sariq yoki to‘q qizil ranglarda bo‘ladi. Ushbu tur qo‘zg‘aluvchi xususiyatga ega bo‘lib, qimmatli dorivor o‘simlik sifatida ham tanilgan.
-
Physalis angulata (Yovvoyi gʻoʻza, Chengchoy)
Bu tropik va subtropik mintaqalarda joylashgan yovvoyi gʻoʻza turi bo‘lib, Osiyo, Afrika va Avstraliyaning ba’zi hududlarida keng tarqalgan. Uning mevalari kichkina, shaffof va ichkariga yopiq qobiq ichida joylashgan. Qisman dori-darmon sifatida ishlatiladi.
-
Physalis peruviana (Peru g‘oʻzasi yoki Cape gooseberry)
Garchi ko‘pincha uning mevalari ekilgan bo‘lsa-da, ba’zi joylarda yovvoyi holatda ham uchraydi. Mevalari shirin ta’mga ega, sariq rangda bo‘lib, tibbiyot hamda oziq-ovqat sanoatida ishlatiladi.
-
Physalis hederifolia
Bu gʻoʻzaning garchi kamroq ma’lum turlardan biri, ko‘proq Shimoliy Amerikada yovvoyi o‘sadi. Odatda qurg‘oqchil sharoitlarni afzal ko‘radi.
Gʻoʻza yovvoyi turlarining umumiy xususiyatlari:
- Ularning ko‘pchiligi shamol va qushlar yordamida urug‘lanib, keng hududlarga tarqaladi.
- Mevalari oksal kislotasi va boshqa bioaktiv moddalarga boy bo‘lib, ayrim turlari dori-darmon sifatida qadrlanadi.
- Oshqozon-ichak traktining holatini yaxshilash uchun ishlatiladi, shuningdek, yallig‘lanishga qarshi va immun tizimini mustahkamlovchi xususiyatlarga ega.
- Ba’zi turlari zaharli bo‘lishi mumkin, shuning uchun ularni ehtiyotkorlik bilan ishlatish talab etiladi.
O‘zbekistondagi gʻoʻzaning yovvoyi turlari
O‘zbekistonda gʻoʻzaning qancha yovvoyi turi mavjudligi haqida aniq ma’lumotlar kam, ammo asosan gʻoʻza ekilgan turdagi o‘simlik sifatida ma’lum. Yovvoyi holdagi turlari ko‘proq dağlardagi va qurg‘oqchi hududlarda uchrashi mumkin.
Xulosa
Gʻoʻzaning yovvoyi turlari tabiiy muhitda o‘zaro raqobat va tabiiy tanlanish orqali shakllangan bo‘lib, ular insanlar tomonidan ko‘p hollarda dorivor maqsadlarda va oziq-ovqat sifatida ishlatiladi. Agar siz gʻoʻzaning yovvoyi turlarini aniqlamoqchi bo‘lsangiz, diqqat bilan meva va barg shakli, o‘simlik balandligi va yashash joyini o‘rganishingiz zarur.
Agar bu mavzu bo‘yicha qo‘shimcha ma’lumot yoki maxsus tur haqida so‘rasangiz, men yordam berishga tayyorman!