Geotermik Gradiyent

Geotermik gradiyent - har 100 m ga chuqurlashgan sari Yer poʻstidagi togʻ jinslari temperaturasining koʻtarilib boradigan miqdori. G. g . turli joyda yer yuzasining shakli, togʻ jinslarining issiqlik oʻtkazuvchanligi, yer osti suvlarining aylanib yurishi, vulkan oʻchoqlariga yaqinligi, Yer poʻstida yuz beradigan turli kimyoviy reaksiyalarga koʻra oʻzgaradi. Chuqurlashgan sari temperaturaning koʻtarilib borish qonuniyati Yer kaʼridan yuzasiga tomon issiqlik oqimi mavjudligini koʻrsatadi. Bu oqimning miqdori G. g .ning issiqlik oʻtkazuvchanlik koeffitsiyenti koʻpaytmasiga teng . Koʻpin-cha, G. g . miqdori 0,5 dan 20° gacha oʻzgarib, urtacha 3° ga tengdir. Anomal G. g . (30-40°/km va undan ortiq) miqdori Talas—Chatqol—Qurama va Sharqiy Qirgʻiziston maydonlariga taalluqli, past G. g . (20—25°/km) Fargʻona, Norin anomal zonalari, Shim. va Oʻrta Tyanshanning markaziy qismlari, Jan. Tyanshanning baʼzi bir qismlariga xos. G. g .ning Urtacha miqdori (27— ZG/km) Norin botigʻining gʻarbiy qismida kuzatilgan.

Adabiyotlar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Geotermik gradiyent — bu yer qobig‘ida chuqurlik oshgani sayin haroratning o‘zgarishini ifodalovchi fizik-kimyoviy parametrdir. Oddiy qilib aytganda, geotermik gradiyent — bu yer yuzasidan pastga qarab haroratning metr boshiga o‘rtacha qancha daraja ko‘tarilishini ko‘rsatadigan ko‘rsatkichdir.

Geotermik gradiyentning tushunchasi va ahamiyati

Yer yuzasidan chuqurlikka qarab haroratning oshishi yer osti qatlamlarining issiqlik energiyasi ta’siri ostida yuz beradi. Bu harorat o‘zgarishi tabiiy jarayon — Yer ichidagi issiqlik manbalari, masalan, tog‘ jinslarining radioaktiv parchalanishi va Yerdagi chuqur qatlamlardan chiqayotgan issiqlik oqimi tufayli yuzaga keladi.

Geotermik gradiyent odatda santigrad darajasi metr boshiga (°C/m) yoki kilometr boshiga (°C/km) hisoblanadi. O‘rtacha qiymat yer qobig‘ida taxminan 25–30 °C/km atrofida bo‘ladi, lekin bu qiymat hudud va geologik sharoitlarga qarab sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Masalan, vulqonik faol hududlarda yoki harorat yuqori bo‘lgan yer usti suv havzalarida geotermik gradiyent ancha yuqori bo‘lishi mumkin.

Geotermik gradiyentning hisoblanishi

Geotermik gradiyentni hisoblash uchun yer yuzasi va ma’lum chuqurlikdagi harorat o‘lchanadi, keyin bu haroratlarning farqi chuqurlikning farfiga bo‘linadi:

[ \text{Geotermik gradiyent} = \frac{\Delta T}{\Delta Z} ]

Bu yerda:

(\Delta T) – chuqurlikdagi haroratlarning farqi (°C);
(\Delta Z) – chuqurliklar orasidagi farq (metr yoki kilometr).

Geotermik gradiyentning qo‘llanilishi

Geologiya va tog‘ jinslarini tadqiq qilishda: Harorat qaysi qadar chuqurlikda qanday o‘zgarishini bilish tog‘ jinslarining holatini va kimyoviy reaktsiyalarini tushunishda muhimdir.
Geotermik energiyani o‘rganishda: Geotermik manbalarni topishda, masalan, issiq daryolar yoki geotermik quyosh energiyasini olish joylarini aniqlashda yordam beradi.
Barchilik geofizik va geotermal jarayonlarda: Vulkanlar faoliyatini bashorat qilish yoki yer osti suvlari haroratini o‘lchashda qo‘llaniladi.
Boshqa sohalarda: Neft va gaz burg‘ulash, konchilik sanoati kabi sohalarda chuqurlik va harorat sharoitlarini hisobga olishda geotermik gradiyent muhimdir.

Xulosa

Geotermik gradiyent – bu yer ichidagi issiqlik taqsimotini o‘rganishda asosiy parametr bo‘lib, u yer yuzasidan pastga qarab haroratning o‘rtacha oshish sur’atini ko‘rsatadi. U geotermik energiya manbalarini izlash, geologik jarayonlarni tadqiq qilish va energiya resurslarini samarali boshqarishda katta ahamiyatga ega.