Geografik Kenglik
Geografik koordinatalar — yer sathidagi nuqtaning vaziyatini ekvator tekisligi va boshlangʻich meridian tekisligiga nisbatan oʻlchangan kenglik va uzunlik deb ataluvchi burchak qiymatlari. Astronomik va geodezik geografik koordinatalar boʻladi. Referens-ellipsoid sirtida geodezik oʻlchashlar natijasida olingan va hisoblangan kenglik va uzunlik geodezik koordinatalar deyiladi. Ular, odatda, V va J harflari bilan belgilanadi. Astronomik koordinatalar oʻsha nuqtalarning referens-ellipsoid sirtida osmon yoritqichlarini kuzatish orqali aniqlangan koordinatalarga aytiladi. Bu koordinatalar r va u bilan belgilanadi. Geodezik koordinatalar berilgan nuqtadan referens-ellipsoid ustiga tushirilgan normal chizigʻiga bogʻliq, geografik koordinatalar esa oʻsha nuqtadan tushirilgan shovun chizigʻiga nisbatan olinadi. Kengliklar meridian boʻylab ekvatorning har ikki tomoniga qarab 0° dan 90° gacha hisoblanadi va ekvatordan shimolidagi kengliklar shim., janubidagilari — janubiy kengliklar deb ataladi. Mas, Toshkent shahri 4GZS sh.k.da joylashgan. Uzunliklar boshlangʻich meridian 0° dan 360° gacha yoki sharqqa (sharqiy uzunlik), yoxud gʻarbga (gʻarbiy uzunlik) hisoblanadi. Mas, Samarkand shahri 67° shq. u.da joylashgan. Shuningdek, boshlangʻich meridian 0° dan 180° gacha sharqqa va gʻarbga hisoblashda ham qoʻllaniladi. Ular parallellar boʻylab hisoblanadi. Xalqaro kelishuvga muvofiq, London chekkasidagi eski Grinvich astronomik rasadxonasidan oʻtuvchi meridian „boshlangʻich meridian“, „nolinchi meridian“ deb qabul qilingan. Qadimda uzunliklarni oʻlchashda turli joylardan oʻtgan meridianlar — Ferro olari (Kanar orollarida), Parij, Berlin, Rim, Nankin rasadxonalari, Rossiya uchun 19-asrgacha Pulkovo rasadxonasidan oʻtgan meridian bosh meridian qilib olingan. Sharqda Oʻrta asrlarda xarita tuzishda Xoʻjand sh.dan oʻtgan meridianni bosh meridian deb qabul qilinganligi toʻgʻrisida maʼlumotlar bor.
Yana qarang
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Geografik Kenglik haqida to‘liq ma’lumot
Geografik kenglik — Yer yuzidagi har qanday nuqtaning ekvator tekisligidan shimol yoki janub yo‘nalishida o‘lchanadigan burchak o‘lchovidir. Geografik kenglik Z er yuzidagi joyning “shimol” yoki “janub”dagi o‘rnini ko‘rsatadi.
Tushunchasi va o‘lchovi
- Geografik kenglik markazi sifatida Yerning ekvatori olinadi. Ekvator — Yer sharining eng keng aylana chizig‘i bo‘lib, kenglik 0°ga teng.
- Shimoliy yarim sharda kenglik 0° dan 90° shimolga, janubiy yarim sharda esa 0° dan 90° janubga o‘lchanadi.
- Geografik kenglikning maksimal qiymati shimolda Shimoliy qutb nuqtasida (+90°), janubda esa Janubiy qutb nuqtasida (-90°) bo‘ladi.
Geografik kenglik qanday aniqlanadi?
Geografik kenglikni aniqlash uchun odatda Quyoshning balandligi, yulduzlar holati yoki zamonaviy GPS qurilmalari yordamida oʻlchovlar qilinadi. Misol uchun:
- Ekvatorda Quyosh zenitda (eng baland nuqtada) bo‘ladi va kenglik 0° deb olinadi.
- Shimoliy yarim sharda shimol yulduzi (Polaris)ning balandligi geografik kenglikka teng.
Geografik kenglikning ahamiyati
- Ob-havo va iqlim: Geografik kenglik ob-havo va iqlimga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, ekvator atrofidagi hududlarda tropik iqlim hukm suradi, shimol va janub qutb yaqinlarida esa sovuq iqlim bo‘ladi.
- Tabiiy zonalar: Geografik kenglik barcha tabiiy zonalarni (ya’ni, tropik o‘rmonlar, cho‘llar, tundra, muskalsimon o‘rmonlar) aniqlashda muhim.
- Navigatsiya va xaritalar: Geografik kenglik navigatsiya va kartografiyada asosiy koordinata tizimlaridan biridir, joylashuvni aniq belgilash uchun ishlatiladi.
Geografik kenglik va geografik uzunlik farqi
- Geografik kenglik — ekvatorga nisbatan shimol yoki janub yo‘nalishidagi burchak.
- Geografik uzunlik — boshlang‘ich meridian (Greenwich meridian)ga nisbatan sharq yoki g‘arb yo‘nalishidagi burchak.
Qisqacha xulosa
Geografik kenglik — bu Yer yuzidagi nuqtaning ekvator tekisligidan shimol yoki janub yo‘nalishda qancha daraja chiquvchini bildiruvchi burchak o‘lchovi bo‘lib, u iqlimni aniqlash, navigatsiya, kartografiya va ko‘plab boshqa ilmiy sohalarda juda muhim hisoblanadi.
Agar qo‘shimcha savollaringiz bo‘lsa, bemalol so‘rashingiz mumkin!