Moddiy borliq xilma-xil shakllarda hukm surayotir. Mabodo u havoni eslatsa, bu gazdir. Gaz erkin harakatlanuvchi mayda zarralardan iboratdir. Ular imkon qadar kenglikka tarqalishga intiladi. Shu boisdan gaz aniq bir shaklga ega emas. Agar gaz biron-bir idishga qo’yilsa, shu idishning hamma yog’iga yoyilib, uning shakliga kiradi. Gaz konteyner-idishlarga joylantirilsa, uning harakatchan zarralari konteyner idish devorlariga urilib, sapchib turadi. Trillion va trillion zarrachalar tinimsiz devorga urilib qaytaveradi. Zarralarning devorga har bir urilishidan bir turtki tug’iladi. Bu turtkilar jamuljam bo’lib, bir butun holda gaz bosimini vujudga keltiradi. Agar konteyner-idish sig’imi kichik bo’lsa, undagi gaz ham kichik hajmli bo’lib ko’rinadi va gaz zarralarining bosimi yanada ortadi. Ularning harakatlanishi uchun maydon torayadi. Natijada gaz zarralari devorga yanada tez-tez uriladi. Xullas, hajm toraysa, gaz bosimi ko’payadi. Agar gaz qizdirilsa, uning zarralari tag’in tezlashadi va bosimi oshaveradi. Bordi-yu, harorat darajasi pasaytirilsa, zarralarning harakati ham sustlashadi. Harorat darajasi yanada pasaytirilsa, zarralarning o’zaro tortishish kuchi ularni birlashtiradi va shu holatda saqlanib qoladi. Gaz o’z gazligini yo’qotadi. U suyulish holatiga o’tib, suyuqlikka aylanadi. Gazlarning bir talay xillari mavjud. Eng ko’p tarqalgan gaz — havo. Aslida esa havo gazlarning aralashmasidan iborat bo’lib, ularning orasida asosiylari — kislorod va azotdir. Keng tarqalgan gazlar — azot, bizning nafasimizdan chiqadigan karbonat angidrid, uglerod, avtomobillardan ajralib chiqadigan chiqindi gaz, geliy, vodorod va metandir.
Manba
Mo’jiza kitobning 3-jildi
Sun'iy intellekt javobi:
Gazlar tabiiyda va sanoatda turli ko‘rinishlarda uchraydi. Gazlarning turlari ularning kimyoviy tarkibiga, fizik xususiyatlariga va qo‘llanilish sohalariga qarab farqlanadi. Quyida gazlarning asosiy turlari haqida batafsil ma’lumot keltiriladi:
1. Tabiiy gazlar
Tabiiy gaz — yer ostida tabiiy ravishda hosil bo‘ladigan, asosan metan (CH4) gazidan iborat bo‘lgan yonuvchi gaz. Tabiiy gaz quyidagi turlarga bo‘linadi:
Metan gaz: Asosiy tarkibiy qismi metan bo‘lib, u eng ko‘p tarqalgan va eng toza tabiiy gaz turi hisoblanadi.
Aralash gazlar: Tabiiy gazda metan bilan birga etan, propan, butan, kislorod, azot va boshqa gazlar ham bo‘lishi mumkin.
2. Sanoat gazlari
Sanoatda turli maqsadlarda ishlatiladigan gazlar mavjud:
Uglovodorod gazlar: Bu guruhga propan, butan, metan kabi gazlar kiradi.
Texnik gazlar: Kislorod (O2), azot (N2), vodorod (H2), karbon dioksid (CO2), argon (Ar), geliy (He) kabi gazlar sanoatda, kimyoda, tibbiyotda qo‘llaniladi.
Inert gazlar: Argon, geliy, neon kabi gazlar kimyoviy reaktivligi past bo‘lib, asosan laboratoriya va sanoat jarayonlarida ishlatiladi.
3. Yonuvchi gazlar
Yonuvchi gazlar odatda energiya manbai sifatida qo‘llaniladi:
Metan: Uylar va sanoatda isitish va pishirish uchun ishlatiladi.
Propan va butan: Avtokimyoviy gaz (gazballonlar) shaklida ishlatiladi.
4. Toksik va zararli gazlar
Ba’zi gazlar inson salomatligi uchun xavfli bo‘lishi mumkin:
Karbondioksid (CO2) yuqori konsentratsiyada kislorod yetishmovchiligiga olib keladi.
Karbmonoksid (CO): Rangsiz, hidsiz, juda zaharli gaz, kislorod o‘rnini bosib, zaharlashga sabab bo‘ladi.
Xlor (Cl2), ammiak (NH3): Kimyoviy sanoatda zaharli gazlar.
5. Separator va aralash gazlar
Aralash gazlar: Kislorod va azot aralashmasi yoki boshqa gazlarning kombinatsiyasi bo‘lishi mumkin.
Separator gazlari: Neft qazib olishda foydalaniladigan gazlar bo‘lib, ularni neftdan ajratishda ishlatiladi.
Xulosa
Gazlar turli turlarga bo‘linadi, ular tabiiy yoki ishlab chiqarilgan bo‘lishi mumkin. Ularning kimyoviy tarkibi va foydalanish maqsadlari turlicha bo‘lib, xavfsizlik qoidalariga rioya qilgan holda ishlatilishi zarur. Gazlarning asosiy turlari — tabiiy gaz, sanoat gazlari (kislorod, vodorod, azot va boshqalar), yonuvchi gazlar (metan, propan, butan) va zararli toksik gazlardir.
Agar qo‘shimcha ma’lumot yoki aniq bir gaz turi haqida batafsilroq ma’lumot kerak bo‘lsa, bemalol so‘rashingiz mumkin!
Loyiha rivoji uchun hayriya qiling: 9860 3501 4465 8134. @Shaka_rj Maqsad sun'iy intellekt javoblarini ko'paytirish