Galiley almashtirishlari

Nisbiylik nazariyasi — fazo va vaqtning har qanday fizik jarayon uchun oʻrinli boʻlgan xususiyatlari haqidagi hozirgi zamon fizika taʼlimoti. Albert Einstein yaratgan nisbiylik nazariyasi 2 qismdan: maxsus nisbiylik nazariyasi va umumiy nisbiylik nazariyasidan iborat boʻlib, maxsus nisbiylik nazariyasi 1905-yilda, umumiy nisbiylik nazariyasi 1916-yilda nihoyasiga yetkazilgan.

Fazo va vaqt haqidagi tushunchalar turli davrda turlicha boʻlgan. Klassik fizikada vaqtning fazo bilan materiyaga hech qanday dahli yoʻq. Fazo va vaqt haqidagi klassik mexanika taʼlimotini Galileo Galilei nisbiylik prinsipi asosida fizik ravishda ifodalash mumkin. Fazoning aniq nuqtasida aniq vaqtda roʻy beruvchi hodisani voqea deyiladi. Mexanik hodisalar barcha inersial sanoq sistemalarda bir xil roʻy beradi, demak, harakat tenglamasining yozilish shakli barcha inersial sanoq sistemalarda bir xildir. Bu xususiyat Galilei almashtirishlariga nisbatan Isaac Newton harakat tenglamasining invariantligi deyiladi.

Nisbiylik nazariyasiga koʻra, fizik jarayonlarda fazo va vaqt xususiyatlari oʻzaro bogʻliqdir. Fazo va vaqtning oʻzaro bogʻlanishi harakat tufaylidir. Jism turli harakatda ekan, fazo va vaqt xususiyatlari ham turlichadir. Maxsus nisbiylik nazariyasi uchun 2 prinsip (asosiy qonun) zamin hisoblanadi: birinchisi nisbiylik prinsipi, ikkinchisi yorugʻlik tezligining doimiyligidir. Nisbiylik prinsipiga asosan, fizik qonuniyatlarni ifodalovchi matematik tenglamalar bir xil koʻrinishga ega, yaʼni ular turli inersial sanoq sitemalarga nisbatan invariantdir. Ikkinchi prinsipni quyidagicha ifodalash mumkin: yorugʻlikning boʻshliqdagi tezligi barcha inersial sanoq sistemalarda bir xil qiymatga ega boʻlib, yorugʻlik manbaining harakatiga bogʻliq emas.

Gravitatsiya, fazo va vaqt haqidagi hozirgi zamon fizik nazariyasi, asosan, Esinstein tomonidan yaratildi va umumiy nisbiylik nazariyasi nomini oldi. Umumiy nisbiylik nazariyasining yaratilishida ekvivalentlik prinsipi asos boʻlib xizmat qildi.

Nisbiylik nazariyasidan kelib chiquvchi xulosalar juda koʻp tekshirishlar, kuzatishlar va tajribalar asosida tasdiqlangan. Hozirgi kungacha nisbiylik nazariyasining kamchiliklari mavjudligini koʻrsatuvchi biror dalil yoki tajriba natijalari maʼlum emas.

Albert Einstein 1905-yilda Albert A. Michelson, Hendrik Lorentz, Henri Poinar va boshqalar tomonidan olingan koʻplab nazariy natijalar va empirik topilmalar asosida maxsus nisbiylik nazariyasini eʼlon qildi. Max Plank, Hermann Minkovskiy va boshqalar keyingi ishlarni bajarishdi.

Einstein 1907-1915-yillar orasida umumiy nisbiylikni ishlab chiqdi, 1915-yildan keyingi koʻpchilikning hissalarini qoʻshdi. Umumiy nisbiylikning yakuniy shakli 1916-yilda chop etildi.

„Nisbiylik nazariyasi“ atamasi 1906-yilda Plank tomonidan ishlatilgan „nisbiy nazariya“ iborasiga asoslangan boʻlib, u nazariyaning nisbiylik tamoyilini qanday ishlatishini taʼkidlab oʻtdi. Xuddi shu yozuvning munozarali qismida Alfred Bukerer birinchi marta „nisbiylik nazariyasi“ (nemischa: Relativitätstheorie) iborasini ishlatgan

1920-yillarga kelib fizika jamiyati maxsus nisbiylikni tushunib, qabul qildi. Atom fizikasi, yadro fizikasi va kvant mexanikasining yangi sohalarida teorisyenler va eksperimentalistlar uchun juda muhim va zaruriy vositaga tezda aylandi.

Taqqoslash uchun, umumiy nisbiylik Nyuton tortishish nazariyasi mazmuniga kichik tuzatishlarni kiritmasdan ham foydali koʻrinmaydi. Eksperimental test uchun juda kam imkoniyatni taklif qilgandek tuyuldi, chunki uning koʻpchiligi astronomik miqyosda edi. Uning matematikasi juda kam sonli odamlar tomonidan murakkab va toʻliq tushunilgan edi. Taxminan 1960-yillarda umumiy nisbiylik fizika va astronomiyaga katta eʼtibor qaratdi. Yangi riyoziy texnika umumiy nisbiylik darajasini sodda hisoblash uchun qoʻllash va uning kontseptsiyalarini yanada osonroq namoyon qildi. Kvazarlar (1963), 3-kelvin mikrodalga fon radiatsiyasi (1965), pulsarlar (1967) va birinchi qora tuynuk nomzodlari (1981), kabi astronomik hodisalar aniqlangach, ular yana nazariyani tasdiqladi.

Izoh

Ushbu ma'lumot O'zbekiston Milliy Universiteti talabasi Pardayev Asliddin tomonidan tayyorlandi

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Albatta! Quyida Galileo Galiley (1564–1642) hayoti va uning ilmiy kashfiyotlari haqida uzunroq ma'lumot beraman.

Galileo Galiley haqida umumiy ma'lumot:

Galileo Galiley — italiyalik mashhur olim, matematik, fizolog, astronom va falsafa sohasida ishlagan olim. U zamonaviy ilm-fanning asoschilaridan biri hisoblanadi. Galiley ilmiy uslubning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan, tajriba va kuzatuvga asoslangan ilmiy metodni ilgari surgan. Uning ishlari fizika, astronomiya va mexanika sohalarida inqilobiy o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi.

Galileyning ilmiy kashfiyotlari va almashtirishlari:

Teleskopni takomillashtirish va astronomik kashfiyotlar:

Galiley dunyoda birinchi bo‘lib teleskopni ilmiy maqsadlarda foydalandi va uni sezilarli darajada yaxshiladi. 1609-1610 yillarda u o‘zining teleskopidan foydalanib Yer va osmon jismlarini kuzatdi:
- Oy yuzasining tog‘li va chuqurchalarini aniqroq ko‘rsatib berdi. Bu, Ko‘p asrlar davomida dumaloq va silliq deb hisoblangan Oy sathining haqiqiy strukturasini ochib berdi.
- Yupiter sayyorasining atrofida aylanuvchi to‘rt kichik yo‘ldoshini (Io, Europa, Ganimed va Kallisto) kashf etdi. Bu kashfiyot astronomiyada katta yangilik bo‘lib, Yer osmondagi markaz emasligini ko‘rsatdi.
- Fazodagi o‘zgarishlar va Quyoshning dog‘lari mavjudligini ko‘rsatdi.
- Veneraning fazalarini kuzatib, geotsentrik sistemasidan farqli ravishda Geliotsentrik modelning to‘g‘riligini dalilladi.
Kinematika va Mexanika sohasidagi ishlari:

Galiley harakat qonunlarini o‘rganishda ham muhim rol o‘ynadi:
- U tushayotgan jismlarning tezlashuvini sinovlar orqali aniqladi va bu jismlar boshlangan tezliklariga qarab tushish tezligi o‘zgarmasligini ko‘rsatdi.
- U yonbag‘irda yurgan aravachaning harakati bo‘yicha eksperimentlar o‘tkazib, harakatning doimiylik qonunlarini (mashhur “Galileyning tepalikdan yurgizish tajribasi”) ishlab chiqdi.
- Inersiya qonunining birinchi nazariy asoslarini yaratdi, keyinchalik bu qonun Nyuton mexanikasining tayanchi bo‘lib xizmat qildi.
Geosiya va matematik qo‘llanmalar:

Galiley o‘z asarlarida matematik metodlarni ilmlar rivojiga joriy qilgan. U matematikani fizika va astronomiyaga tatbiq qilish orqali ilmiy metodning rivojlanishida yangi yo'nalishlar yaratdi.

Galileyning ilmiy yangiliklari va qarshiliklar:

Galileyning Geliotsentrik (Quyosh markazli) olam modelini himoya qilgani uchun Rim katolik cherkovi tomonidan tanqid qilindi. 1633 yilda Inkvizitsiya oldida sud qilindi va o‘z g‘oyalaridan voz kechishga majbur bo‘ldi. Shunga qaramay, uning kashfiyotlari keyinchalik ilm-fanning islohkorlari tomonidan keng qo‘llanildi va zamonaviy ilm-fan taraqqiyotiga katta hissa qo‘shdi.

Xulosa:

Galileo Galiley olamni tushunishda muhim olim bo‘lib, u teleskop yordamida osmon jismlarini kuzatish, harakat qonunlarini aniqlash va ilmiy metod asoslarini yaratishda inqilobiy o‘zgarishlar qildi. U zamonaviy fizika va astronomiyaning poydevorini qo‘ydi va ilmiy tafakkurda yangi davrni boshlab berdi. Uning ishlari ilm-fanning taraqqiyotiga nafaqat o‘z davrida, balki hozirgi kunda ham katta ta’sir ko‘rsatmoqda.

Agar sizga Galileyning muayyan kashfiyotlari yoki asarlari haqida batafsil ma’lumot kerak bo‘lsa, so'rang!