FOMA AKVINSKIY

FOMA AKVINSKIY (Foma Akvinat; Thomas Aguinas; 1225 yoki 1226, Akuino yaqinidagi Rokkasekka qal’asi — 1274.7.3, Janubiy Italiya, Fossanuova monastiri) — o’rta asr faylasufi va sxolastteolog, tomizm asoschisi. 1244 yildan dominikochilar ordeni monaxi. 1257 yili doktorlik darajasini olgan. Foma Akvinskiyning ob’yektividealistik falsafiy tizimi din va aql uyg’unligi tamoyiliga asoslangan bo’lib, Aristotel ta’limotini ilohiy jihatdan talqin qilish natijasida vujudga kelgan. Foma Akvinskiy tabiiy borliqning va inson aql-idrokining nisbiy mustaqilligini e’tirof qilib (tabiiy huquq kontsepsiyasi va boshqalar), tabiat Xudoning marhamatida, aіuіidrok e’tiqodda, falsafiy bilish va tabiiy ilohiyot esa g’ayritabiiy vahiyda yakunlanadi, deb hisoblagan. 1323 yili Foma Akvinskiy avliyolar qatoriga qo’shilgan, 1879 yil esa uning ta’limoti katolisizmnint birdan bir chin falsafasi deb e’lon qilingan. Asosiy asarlari: “majusiylarga qarshi to’plam” (1261-64), “ilohiyot to’plami” (1265-73) va boshqalar.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Foma Akvinskiy (lotincha: Thomas Aquinas) — O‘rta asrlarning buyuk katolik faylasufi, teologiysi va shayxi hisoblanadi. U 1225 yoki 1226-yillarda Italiyada tug‘ilgan va 1274-yilda vafot etgan. Foma Akvinskiy Xristian falsafasi va teologiyasiga juda katta hissa qo‘shgan, ayniqsa, u skolastika maktabining yetakchi vakili sifatida tanilgan.

Hayoti haqida qisqacha ma’lumot:

Foma Akvinskiy Nasiriylar oilasidan chiqqan. Yoshligidan diniy ta’lim oldi va Dominican tartibiga kirdi. U Napoli universitetida va boshqa Yevropaning yirik markazlarida ta’lim oldi. Foma o‘zgacha aqlli, bilimdon va uslubchilar tarafdori edi. U ko‘plab asarlar yozdi va o‘zining nazariyalari bilan ko‘plab diniy va ilmiy munozaralarni boshqardi.

Falsafasi va ta’limoti:

Foma Akvinskiy Aristotel falsafasini Xristian teologiyasi bilan uyg‘unlashtirishga intildi. U aql va imon o‘rtasida muvozanat izlab, inson aqlini Xudo mavjudligini isbotlash uchun qo‘lladi. Uning fikricha, tabiatdagi barcha tafovutlar, tartib va qonunlar Xudoning borligining dalilidir.

Uning eng mashhur asari — "Summa Theologica" ("Teologiyaning umumiy ta’limoti") bo‘lib, unda u inson, Xudo, axloq, qonun, najot, va boshqa teologik mavzularni tizimli ravishda bayon qiladi.

Fikrlari va ta’siri:

Xudo mavjudligining beshta dalili (Quinque Viae) — Foma Akvinskiyning Xudo mavjudligini isbotlashga harakat qilgan beshta usuli.
Aql va imonning uyg‘unligi — Foma uchun imon va aql bir-birini inkor qilmaydi, aksincha, bir-birini to‘ldiradi.
Tabiiy qonun — uning nazariyasiga ko‘ra, insonlarning tabiatga muvofiq yashashlari kerak bo‘lgan axloqiy qonunlar mavjud.
U katolik cherkovining rasmiy doktrinalariga juda katta ta’sir ko‘rsatgan va keyinchalik Unga "Cherkov olimi" nomi berilgan.

Merosi:

Foma Akvinskiy falsafasi va teologiyasi Yevropa o‘rta asr bilim dunyosida inqilob yaratdi. Uning asarlari hozirgi kungacha diniy, falsafiy va axloqiy fanlarda asosiy o‘quv materiali hisoblanadi.

Umuman olganda, Foma Akvinskiy inson tafakkuri bilan imon o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur o‘rganib, Xristian ta’limotini yangi zamonaviy falsafiy asosga qo‘ygan buyuk mutafakkirdir.