FLEKTIV TILLAR

FLEKTIV TILLAR — grammatik, ba’zan leksik ma’nolar fleksiya yo’li bilan ifodalanadigan tillar; lingvistik tipologiya, tillarning morfologik tasnifidagi asosiy tushunchalardan biri. Flektiv tillar tushunchasi 1809 yilda nemis olimi F. Shlegel tomonidan fanga kiritilgan. U som tillari, gruzin tili va ba’zi hindevropa tillarini Flektiv tillar qatoriga kiritadi. Flektiv tillar 2 ta, odatda, o’zaro kesishuvchi ichki va tashqi fleksiyali guruxlarga bo’linadi. Tashqi fleksiya (fuziya — asos bilan affiksni ajratish, farklash qiyin bo’lgan holat), affikslardan farqli ravishda, ko’p ma’nolilik [masalan, “rukoy” shaklidagi “oy” morfemasi bir paytning o’zida jins (jenskiy), son (birlik) va kelishik (tvoritelniy) ma’nolarini ifodalaydi], shuningdek, asos bilan mahkam bog’langanlik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ichki fleksiyada morfema tarkibidagi unlilarning shartlanmagan urin almashinuvi grammatik ma’noga ega bo’ladi: nemis tilida geht — bormoqda, ging — bordi, der Gang — borish; Arab tilida qatala — (u) o’ldirdi, qutila — o’ldirilgan, qattol — o’ldiruvchi va shu kabilar. Ichki fleksiya mexanizmi, ayniqsa, fe’l morfologiyasida, som tillarining fe’l turkumida yaqqol namoyon bo’ladi. Fleksiya tilda aksar hollarda ma’no ifodalashning boshqa vositalari bilan birikkan holda bo’ladi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Flektiv tillar — bu so‘zlarning grammatik shakllari so‘z ildiziga turli qo‘shimchalar, yakunlar yoki o‘zgartirishlar orqali qo‘shilib hosil bo‘ladigan tillardir. Flektiv tillarda so‘zlarning shakllanishi ko‘pincha bir necha grammatik ma’nolarni (masalan, son, jins, hol, shaxs, zamon, tarz) bir vaqtning o‘zida ifodalashi mumkin.

Flektiv tillarning asosiy xususiyatlari:

Morfemalarning bog‘lanishi: Flektiv tillarda so‘zning ildiziga bir yoki bir nechta qo‘shimchalar (ot, fe’l, sifat va boshqa so‘z turkumlari uchun alohida qo‘shimchalar) qo‘shilib, yangi grammatik shakllar hosil bo‘ladi. Bu qo‘shimchalar ko‘pincha aniq tartibda keladi va ularning o‘zaro ta’siri tilda qattiq qoidalarga bog‘langan bo‘ladi.
Bir vaqtning o‘zida bir nechta ma’nolarni ifodalash: Masalan, fe‘l shakli o‘zida shaxs, son, zamon, tarz kabi bir nechta grammatik kategoriyalarni ifodalashi mumkin.
Morfematik ko‘plilik: Bir grammatik ma’no ko‘pincha bitta yakunda ifodalanadi (masalan, o‘zbek tilidagi -di qo‘shimchasi o‘tgan zamonni ko‘rsatadi).
Grammatik holatlarning aniqligi: O‘zbek, rus, nemis, lotin tillari kabi ko‘plab Yevropa va Markaziy Osiyo tillari flektiv tillarga misoldir.

Flektiv tillarga misollar:

O‘zbek tili: Kitob-da (joylashuv hollari - ko‘rsatkichlari bilan), uy-ning (egalik qo‘shimchasi), yoz-dim (fe’l zamon va shaxs qo‘shimchalari bilan).
Rus tili: Дом-а (uyining), ид-ёт (boradi), красив-ый (chiroyli).

Flektiv tillarning tilda ahamiyati:

So‘zlarning o‘zaro bog‘lanishi va sintaksis jihatdan mustahkam ifodalanishini ta’minlaydi.
Kattaroq grammatik imkoniyatlar yaratib, so‘zlarning turli kontekstlarda erkin aylanishiga yordam beradi.
Grammatik kategoriyalarni qisqa va aniq shakllarda ifodalash imkonini beradi.

Flektiv tillar va boshqa turdagi tillar taqqoslanishi:

Agglyutinativ tillar: Qo‘shimchalar bir-biriga aniq ajratilgan va ularning har biri faqat bitta grammatik ma’noni ifodalaydi (masalan, turk, fin tillari).
Flektiv tillar: Qo‘shimchalar ko‘p ma’nolarni bir vaqtda ifodalashi mumkin.
Inkorporativ tillar: So‘zlar ko‘p axborotni birdaniga o‘z ichiga oladi, ko‘p so‘zlar birlashib bitta so‘z bo‘lib ishlatiladi.
Analitik tillar: So‘zlarning grammatik ma’nolari ko‘proq alohida so‘zlar va yordamchi so‘zlar orqali ifodalanadi (masalan, ingliz tili).

Xulosa qilib aytganda, flektiv tillar grammatik shakllanishi murakkab, morfemalarning o‘zaro bog‘langan shakllariga ega bo‘lgan tillardir. Ular tillarning boy va erkin grammatik tuzilishini ta’minlaydi.