FITOSENOZ

FITOSENOZ (fito… va tsenoz), o’simliklar jamoasi — nisbatan bir xil sharoitda bir-biriga moslashib, jamoa bo’lib yashaydigan o’simliklar majmui. Har bir Fitosenoz o’ziga xos tarkib va tuzilmaga ega. Flagi o’simliklar hayvonlar va tashqi muhit bilan o’zaro bevosita bog’langan. Ba’zi Fitosenozlar inson ta’sirida yoki uning bevosita ishtirokida mavjud bo’ladi (masalan, Agrofitosenoz). Fitosenozni tashkil qiluvchi o’simliklar o’z hayot faoliyatida muhitga katta ta’sir ko’rsatadi va uni o’zgartira oladi. Har xil o’simlik guruhlarining Fitosenozdagi roli bir xil emas. O’simliklar tashqi muhitdan o’zi uchun zarur bo’lgan moddalarni o’zlashtiradi, tashqi muhitga esa moddalar almashinuvi mahsulotlarini chiqaradi, Fitosenoz tuprog’i va uning sirtida o’simlik qoldiklari chirib, tuproq tarkibini o’zgartiradi; o’simliklar va transpirasiya ta’sirida o’ziga xos fitoiqlim hosil qiladi. Fitosenoz biosenoz va biogeosenozning eng faol qismi hisoblanib, quyosh nuri energiyasi va atmosferadagi azotni o’zlashtiradi; hayvonlar bilan birgalikda energiya o’zgarishi va moddalarning aylanish jarayonlarida qatnashadi. Fitosenoz organik moddalarning asosiy yaratuvchisi bo’lib, geteroshrof organizmlar, shu jumladan, inson uchun oziq moddalar va energiya manbai hisoblanadi. Fitosenoz doimiy bo’lmasdan uning tarkibi va tashqi ko’rinishi yillar va yil fasllari davomida o’zgarib boradi. Natijada bir xil turlar o’rnini boshqalari egallaydi; bir Fitosenoz boshqasi bilan almashinadi, ya’ni suktsessiya ro’y beradi. Fitosenoz haqidagi ta’limot fitosenologiya deb ataladi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Fitosenoz haqida tushuncha

Fitosenoz (yunoncha: phyto – o‘simlik, koinos – jamiyat) – ma'lum bir joyda va ma'lum iqlim sharoitida yashovchi o‘simliklarning jamoasi, ya'ni o‘simliklarni tashkil etuvchi birligidir. Bu atama ekologiyada o‘simliklarning o‘zaro munosabatlari va atrof-muhit bilan bog‘liqligini o‘rganishda ishlatiladi.

Fitosenozning asosiy xususiyatlari:

Tarkibi: Fitosenozni tashkil etuvchi turli o‘simlik turlari va ularning nisbiy miqdori, ya'ni har bir turning foizi.
Strukturasi: O‘simliklarning vertikal va gorizontal joylashishi, masalan, daraxtlar, butalar, o‘tlar qatlamlari.
Funksiyasi: O‘simliklarning qanday energetik va materiya aylanish jarayonlarida ishtirok etishi.
Geografik joylashuvi: Fitosenozlar ma'lum geografik hududda, masalan, cho‘l, o‘rmon, dasht kabi biotoplarda shakllanadi.
Dinamikasi: Fitosenoz vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin – bu jarayon sukulent, o‘simliklarning rivojlanishi yoki ekologik sharoitlarning o‘zgarishi ta'sirida yuz beradi.

Fitosenoz turlari:

Tabiiy fitosenozlar: o‘rmonlar, cho‘lliklar, dasht o‘simlik jamiyatlari.
Sun'iy fitosenozlar: ekin maydonlari, bog‘lar, parklardagi o‘simliklar jamiyatlari.

Fitosenoz va fitokotsiologiya:

Fitosenozlarni o‘rganish fitokotsiologiya fanining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u o‘simlik jamoalari tarkibini, tuzilishini, rivojlanishini, tarqalishini va atrof-muhit omillari bilan aloqasini o‘rganadi.

Fitosenozlarni tahlil qilishda ishlatiladigan usullar:

Maydon tadqiqotlari (tayyorlab olingan maydonlarda o‘simliklarning tarqalishini yozib borish).
O‘simliklar turini aniqlash va hajmini baholash.
Statistik tahlillar, indekslar yordamida fitosenozning strukturasi va tarkibini aniqlash.

Fitosenozning ekologik ahamiyati:

Fitosenozlar biosfera tarkibining asosiy qismini tashkil etadi, ular orqali biomassa hosil bo‘lib, gaz almashinuv jarayonlari amalga oshiriladi, shu bilan birga o‘simlik birlamchi ishlab chiqaruvchi rolini bajaradi va hayvonlar uchun yashash muhitini ta'minlaydi.

Agar qo‘shimcha ma'lumot kerak bo‘lsa yoki ma'lum bir fitosenoz turi haqida batafsilroq yozishni xohlasangiz, iltimos, so‘rashingiz mumkin!