Sun'iy intellekt javobi:

Felben-Wellhausen nazariyasi — yahudiylik dini va Ibroniy bibliyasi (Eski Ahd) tarixini o‘rganishda juda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan ilmiy gipotiza va metodologik yondashuvdir. Bu nazariya nemis bibliyshunosi Julius Wellhausen (1844–1918) tomonidan rivojlantirilgan bo‘lib, uning asosida yahudiy qutbli buyuk davriy asarlarining kelib chiqishi va ularning yozilish tartibi haqida yangi qarashlar taklif qilingan.

Felben-Wellhausen nazariyasining asosiy g‘oyalari

1. Manbani tahlil qilish (Dokumentlarning ajratilishi): Wellhausen va uning oldingi olimi Eduard Felben (Felgenhauer) tomonidan taklif qilingan yondashuvga ko‘ra, Eski Ahdda mavjud bo‘lgan matnlar bir necha mustaqil manbalardan (yozuvlardan) tashkil topgan. Ular quyidagicha tasniflangan:

   • J manbai (Yahvistika): Yahuda qabilasiga mansub bo‘lib, Xudoning insoniy sifatlardagi ko‘rinishini beruvchi matnlar.
   • E manbai (Elohistika): Shimoliy Ibron qabilalariga tegishli, Xudo nomi sifatida "Elohim" so‘zini ishlatadi.
   • D manbai (Deuteronomiya): Asosan Deuteronomiya kitobidan iborat va qonunlarga urg‘u beradi.
   • P manbai (Pristlik, hukumat yozuvlari): Harbiy, diniy va marosim qonunlariga bag‘ishlangan yozuvlar.

2. Manbalar ketma-ketligi va yozilish davri: Wellhausen nazariyasiga ko‘ra, bu manbalar ketma-ketlikda paydo bo‘lgan, ya’ni J va E manbalari eng qadimgi bo‘lib, D va P keyinchalik paydo bo‘lgan. Ayniqsa, P manbai — yahudiy diniy institutlarning rivojlanishi va kamsitilgan hukumat tizimining shakllanishi bosqichida yaratilgan.

3. Eski Ahd matnlarining huquqiy va diniy tarixiy konteksti: Nazariyaga ko‘ra, yahudiylik diniy qonunlari va e’tiqodlari bosqichma-bosqich shakllangan. Erta davrlarda monoteizm hali to‘liq rivojlanmagan, ko‘p xudolikka e’tiqod mavjud bo‘lgan. Wellhausen nazariyasi buni tafsirlaydi va diniy va badiiy matnlarning turli davrlarga tegishli ekanligini ko‘rsatadi.

Felben-Wellhausen nazariyasining ahamiyati

• Bu nazariya Bibliya matnlarini aniqroq filologik va tarixiy kontekstda o‘rganishga imkon berdi.
• Yahudiya dini va Eski Ahd tarixini tahlil qilishda ilmiy yondashuvni shakllantirdi.
• Masihiylik va yahudiylik madaniyatining shakllanishi haqidagi tushunchalarga yangicha ko‘z bilan qarash imkoniyatini yaratdi.

Tanqidi nuqtai nazarlar

Felben-Wellhausen nazariyasi katta ilmiy e’tibor va tanqidlar ham oldi. Ba’zi tadqiqotchilar matnlarning ajratilishi va ularning yozilish davrlari haqida boshqa fikrlarni ilgari surishdi. Shu bilan birga, arxeologik va tarixiy yangi kashfiyotlar ham ba’zan nazariyaning ba’zi jihatlarini qayta ko‘rishni talab qiladi.

Qisqacha xulosa

Felben-Wellhausen nazariyasi — yahudiy Eski Ahd matnlarini bir nechta mustaqil manbalarga bo‘lish asosida tahlil qiluvchi va bu manbalarni tarixiy ketma-ketlikda joylashtiruvchi yondashuvdir. Bu nazariya diniy matnlarning shakllanish jarayonini va yahudiylik tarixini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi.