Federativ xartiya
1291-yilgi Federativ xartiya ( nemischa: Bundesbrief) — Shveytsariya Konfederatsiyasining shakllanishiga asos boʻlgan Shvits, Uri va Untervalden kantonlarining harbiy ittifoqini rasmiylashtirgan hujjat.
Federativ Xartiya 1291-yilda Germaniyaning Gabsburg qiroli Rudolf I vafotidan soʻng, mintaqada Gabsburg hokimiyatini tiklashga harakat qilgan uchta Alp kantonlari vakillari tomonidan imzolangan. Nizomga koʻra, Shvits, Uri va Untervalden aholisi har qanday tashqi tajovuzga qarshi bir-birlariga harbiy yordam koʻrsatishni oʻz zimmalariga oldilar. Kantonlar ittifoqining xulosasi toʻliq Yevropa kommunal harakati doirasida boʻlgan boʻlsa-da, keyinchalik Federativ Xartiya Shveytsariya Ittifoqiga asos solgan asosiy hujjat sifatida qabul qilindi va uni imzolashning chamalangan sanasi — 1-avgust — Shveytsariyaning milliy bayrami deb eʼlon qilindi.
Havolalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Federativ xartiya (yoki federatsiya shartnomasi) – bu federativ davlatni tashkil etuvchi subyektlar, ya’ni respublikalar, viloyatlar, mintaqalar yoki boshqa hududiy birliklar o‘rtasida tuziladigan asosiy hujjatdir. Ushbu hujjat orqali ularning o‘zaro munosabatlari tartibga solinadi, federatsiyaga kiruvchi birliklarning vakolatlari, huquqlari va majburiyatlari belgilanadi.
Federativ xartiyaning asosiy maqsadlari:
- Federatsiya shaklini belgilash: Bu xartiya federatsiya shaklidagi davlat boshqaruvi tizimini tashkil etadi va uning tuzilishini ko‘rsatadi.
- Vakolatlar taqsimoti: Federatsiyani tashkil etuvchi hududiy birliklar va markaziy hukumat o‘rtasida vakolatlar, ya’ni qaysi masalalar qaysi darajada hal qilinishi aniq belgilanadi.
- O‘zaro hamkorlik: Huquqlar va majburiyatlar orqali birliklar o‘rtasida hamkorlikni ta’minlash.
- Davlat boshqaruvi asoslari: Federatsiyaning yuridik asoslari, konstitutsion tuzilishi, markazlashtirish va hududiy mustaqillik tamoyillari ifodalanadi.
Federativ xartiyaning asosiy xususiyatlari:
- Federatsiya tashkil etilayotgan hududiy birliklarning roziligi bilan tuziladi.
- Qonun bilan ta’minlangan bo‘lib, davlatning asosiy konstitutsion-huquqiy hujjatlaridan biri hisoblanadi.
- Har bir federativ subyekt o‘zining ichki boshqaruvi, qonun chiqarish va boshqa vakolatlarni amalga oshirish huquqiga ega, biroq tashqi siyosat, mudofaa kabi masalalar markaziy hukumat tomonidan boshqariladi.
- Subyektlar va markaz o‘rtasida vakolatlarning aniq taqsimlanishi muhim.
Misollar:
- Rossiya Federatsiyasining Federativ shartnomasi (1992 yil) federatsiya a’zolari (subyektlari) bilan tuzilgan asosiy hujjat bo‘lib, ularning vakolatlarini va o‘zaro munosabatlarni tartibga soladi.
- AQShda esa shtatlar va federal hukumat o‘rtasida federalizm tamoyillari Konstitutsiya bilan ta’minlangan.
Xulosa:
Federativ xartiya - bu federal davlat tuzilishini tashkil etuvchi asosiy hujjat bo‘lib, unda hududiy birliklar va markaziy hukumat o‘rtasidagi huquq va vakolatlarning taqsimoti, shuningdek, davlat boshqaruvining umumiy printsiplari ko‘rsatib beriladi. Bu orqali federatsiyaning barqarorligi va samarali faoliyati ta’minlanadi.