Evenk tili

Evenk tili, tungus tili tungus-manjur tillaridan biri; RF da Sharqda Oxota dengizi sohillaridan G‘arbda Yenisey daryosigacha, Shim.da Shim. muz okeanidan Janubiy da Baykalbo‘yi va Amurgacha bo‘lgan ulkan hududda, shuningdek, XXR va Mo‘g‘ulistonda tarqalgan. So‘zlashuvchilarning umumiy soni 65 ming (RFda 30 ming, XXRda 35 mingga yaqin, Mo‘g‘ulistonda 3 ming) kishidan ortiq (o‘tgan asrning oxirlari). Lahjalari 3 asosiy guruhga bo‘linadi: shim., jan. va sharqiy. Sezilarli tafovutlar, xilmaxilliklarga qaramay, bu lahjalar muayyan darajada boshqa tungus-manjus tillariga xos bo‘lgan umumiy xususiyatlar majmui bilan birlashganlar, hatto ba’zi olimlar solon va negidal tillarini E.t.ning lahjalari deb hisoblaydilar. Adabiy tilga jan. lahjaning nep shevasi, 1953 yildan esa poligus shevasi asos bo‘lgan. Yozuvi 1931 yildan lotin grafikasi, 1936 yildan esa rus grafikasi asosida shakllangan.

Manba: O'zME

tungus-manjur tillaridan biri

Sun'iy intellekt javobi:

Evenk tili — Tungus-manju tillari oilasiga mansub tillardan biri bo‘lib, asosan Sibir va Rossiyaning shimoli-sharqiy hududlarida yashovchi Evenk xalqining ona tilidir. U Evenklarning madaniyati va an'analarini ifodalashda markaziy rol o‘ynaydi.

Evenk tilining tarixi va tarqalishi

Evenk tili Tungus-manju tillar guruhiga kiradi va bu guruh asosan Rossiyaning Sibir hududi, Xitoyning Shimoliy va Shimoli-Sharqiy qismi hamda Mongoliya hududlarida tarqalgan. Evenklar ko‘proq taqsimlangan tarzda yashaydi, shuning uchun tilning ayrim dialektlarida farqlar mavjud.

Lingvistik xususiyatlari

Evenk tilida grammatik jihatdan qo‘shimcha (agglutinativ) tuzilma mavjud. Bu tilda otlar va fe’llar ko‘plab qo‘shimchalar orqali o‘z shaklini o‘zgartiradi. Fe’llar vaqt, usul va shaxsga ko‘ra o‘zgaradi. Til fonetikasi o‘ziga xos bo‘lib, unda unli va unli tovushlarning keng doirasi mavjud.

Evenk tilining bugungi holati

Evenk tili hozirda kam sonli odamlar tomonidan ona tili sifatida qo‘llanadi va ko‘plab hatto yosh avlod orasida bu tilni biladiganlar kam. Shu sababdan, tilni saqlab qolish va rivojlantirish bo‘yicha turli loyihalar amalga oshirilmoqda. Masalan, maktablarda Evenk tilini o‘qitish, lug‘atlar va darsliklar tayyorlash ishlari davom etmoqda.

Madaniy ahamiyati

Evenk tili xalqning an’anaviy boyliklari – folklori, afsonalari, qo‘shiqlari va hissiyotlarini ifodalashda muhim ahamiyatga ega. Tilni o‘rganish orqali Evenk madaniyati va tarixini yaxshiroq anglash mumkin.

Xulosa

Evenk tili o‘zining noyobligi, tarixi va madaniy qadriyatlari bilan Tungus-manju tillar oilasining muhim vakili hisoblanadi. Uning saqlanishi va rivojlanishi nafaqat lingvistik, balki madaniy merosni ham davom ettirish uchun zarur.