ETRUSK TILI

ETRUSK TILI — Rim davlatigacha bo’lgan Italiyaning qadimiy aholisi — etrusklarshshg (o’lik) tili. O’rta dengiz tillari guruhiga kirsada, biror bir tilga genetik yaqinligi, qarindoshligi to’liq aniqlanmagan. Apennin yarim orolida tarqalgan. 1-asrda lotin tili tomonidan siqib chiqarilgan. Miloddan avvalgi 7-1-asrlarga mansub turli mazmundagi ko’p sonli yozuv yodgorliklari (ularning soni 11 mingga yaqin), antik mualliflarning asarlarida uchrovchi ayrim so’zlar hamda toponimlardan ma’lum. Shulardan eng yirigi va eng muhimi Zagreb (hozirgi Xorvatiya) da saqlanayotgan mumiyo pardasidagi yozuv (340 satr) hisoblanadi. Yodgorliklar, asosan, Italiyaning Etruriya, Kampaniya, Lasiya kabi qadimiy viloyatlaridan hamda shimoliy Afrika (Karfagen) dan topilgan. Ular g’arbiy yunon alifbosi asosida yaratilgan etrusk alifbosida o’ngdan chapga qarab yozilgan. Etrusk yozuvi (alifbosi) lotin yozuvi va Markaziy hamda shimoliy Italiyadagi boshqa yozuv tizimlari uchun asos vazifasini o’tagan.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Etrusk tili — qadimgi Etruriya mintaqasida (bugungi Italiya janubi-g‘arbiy qismida joylashgan) yashagan etrusklar xalqi tomonidan so‘zlashilgan til. Bu til hozirgi italyan, lotin yoki boshqa qonuniy italiyalik tillar oilasiga kirmaydi va uning aniq kelib chiqishi haqida ko‘plab ilmiy bahs-munozaralar mavjud.

Etrusk tilining asosiy xususiyatlari va ma'lumotlar:

Tarixi va hududi:
Etrusk xalqi miloddan avvalgi taxminan 8-asrdan 1-asrgacha Italiyada yashagan. Ularning poytaxti Toscana, Lazio va Umbría mintaqalarida joylashgan edi. Etrusklar o‘z madaniyatlari va tiliga ega bo‘lib, Rim imperiyasining vujudga kelishi bilan asta-sekin yo‘q bo‘lib bordi.
Til oilasi:
Etrusk tili yangi italiyalik tillarga, lotin tiliga yoki hind-yevropa tillar oilasiga mansub emas. U yakkaxon til hisoblanadi. Ko‘plab tilshunoslar uni turli nomlar bilan tasniflashga urinib ko‘rgan, lekin aniq natija yo‘q. Ba’zi tadqiqotchilar u bilan janubiy Kavkaz tillari yoki boshqa qadimgi tillar o‘rtasida bog‘liqlik izlashgan.
Yozuvi:
Etrusk tili o‘z yozuv tizimiga ega bo‘lib, u asosan lotin alifbosiga yaqin yozilgan, lekin ba’zi harflari boshqacha shaklda bo‘lgan, ular Yunon alifbosidan moslashtirilgan. Ushbu yozuv asosan toshlarga, sopollarga va metall buyumlarga yozilgan.
Manbalar:
Etrusk tilining o‘rganilishi asosan arxeologik topilmalar, qabrlardagi yozuvlar, dawlat buyumlari, paxillarning yozuvi kabi manbalardan iborat. Bu yozuvlarning ko‘pchiligi qisqa bo‘lib, to‘liq matnlarni tashkil qilmaydi, shuning uchun tilni to‘liq o‘rganish qiyin.
Tilning yo‘qolishi:
Rim imperiyasining kengayishi bilan lotin tili Etrusk tilining o‘rnini bosdi va bu til asta-sekin ish faoliyatida yo‘qoldi, miloddan keyingi 1-asrda esa deyarli butunlay tarqalib ketdi.
Ahmiyati:
Etrusk tili qadimgi Italiya tarixini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. U miloddan avvalgi Italiyaning til maplarini, madaniyati va diniy e’tiqodlarini tushunishda yordam beradi. Bundan tashqari, ba'zilar nazarida, italiyaning rivojlanishida yoki Rim madaniyatining shakllanishida unga ta'sirlar bo‘lgan.

Qo‘shimcha ma’lumot

Etrusk tilidagi eng mashhur yozuvlardan biri — Liber Linteus (lotincha «Ipga yozilgan kitob»), bu dunyoda topilgan eng uzun etrusk tilidagi matndir. Uning katta qismi ritual yoki diniy matnlardan iborat.
Tilshunoslar hozirgi kunlarda ham etrusk tilini o‘rganishni davom ettirmoqda, zamonaviy texnologiyalar yordamida yozuvlarni o‘qish va talqin qilish bo‘yicha yangi yondashuvlar paydo bo‘lmoqda.

Umuman olganda, etrusk tili qadimgi Evropa tillari tarixida muhim, ammo hanuzgacha to‘liq tushunilmagan sirli til hisoblanadi.