Eron madaniyati
Eron madaniyati ( forscha: فرهنگ ایران ) yoki
Fors madaniyati bu madaniyat dunyodagi eng nufuzi baland madaniyatlardan biri hisoblanadi. Eron, shuningdek, Fors davlati sifatida ham dunyoga mashhur, keng sivilizatsiya beshiklaridan biridir. Bu davlat dunyodagi hukmron geosiyosiy mavqei sababli u janubiy Yevropa va gʻarbda Sharqiy Yevropagacha bo'lgan hududlarda joylashgan xalqlar va madaniyatlarga katta taʼsir o'tkazgan; Shimolda Markaziy Osiyo ; janubda Arabiston yarim oroli ; va sharqda Janubiy Osiyo, Sharqiy Osiyo va Janubi -Sharqiy Osiyo . Eron tarixi san'at, me'morchilik, she'riyat, fan va texnologiya, tibbiyot, falsafa va muhandislik sohalari orqali dunyoga katta ta'sir o'tkazgan.
Eklektik madaniy egiluvchanlik bu Eronning o'ziga xosligini ko'rsatib beruvchi asosiy xususiyatlardan biri va uning tarixiy uzoq umr ko'rishiga ishora ekanligi ko'rsatiladi Taniqli eronshunos Richard N. Frye o'zining 2005 yilda nashr etilgan "Buyuk Eron: 20-asr Odisseyi" kitobida Eron madaniyatining yuqori darajadagi tarixiy ta'sirini aytib o'tib ketadi.
Eronning shon-shuhrati doimo uning madaniyati bo'lgan”, - deya takidlaydi u. [9]
Bundan tashqari, Eron madaniyati yani Eron platosi, shuningdek, Janubiy Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Anadolu va Mesopotamiya davlatlari tarixi davomida bir qancha ko'rinishlarda ko'zga tashlangan.
Art
Eron adabiyot, musiqa, raqs, arxitektura, rangtasvir, toʻquvchilik, kulolchilik, xattotlik, metallga ishlov berish kabi koʻplab fanl va sohalarni oʻz ichiga olgan butun dunyodagi eng qadimiy, boy va shuningdek taʼsirli sanʼat merosiga ega bo'lgan davlat hisoblanadi.
Eron san'ati ko'plab davrlardagi murakkab bosqichlarni boshidan kechirdi, bu bosqichlar Eronning o'ziga xos madaniyatida ko'zga tashlanadi. Elam Chogha Zanbildan Persepolisning Midiya va Ahamoniy releflarigacha Bishapur mozaikalarigacha .
Islomning oltin davri Eron san'at uslublari va amaliyotiga keskin o'zgarishlar kiritdi. Ammo, har bir Eron davlatl har bir sulolalarining o'ziga xos markazlari bor edi, ular oldingi sulolalarga tayanib, ularning barchasi o'z davrida dunyo madaniyatini o'sha paytda va bugungi kunda rivojlantirishga o'zining katta ta'sir ko'rsatgan.
Til
Eron aholisi bir nechta tillarda so'zlashadi. Eron, turkiy va semit tillar oilalariga kiruchi tillarda butun Eronda so'zlashadi. Markaziy razvedka boshqarmasi faktlar kitobiga ko'ra, eronliklarning 78 foizi o'z ona tili sifatida eron tilida, 18 foizi turkiy tilda va shuningdek 2 foizi semit tilida so'zlashadi, qolgan 2 foiz aholi esa boshqa mahalliy tillarda gaplashadi. Ozarbayjonliklar turkiy tilda gaplashishsada ammo madaniyati va tarixi sababli ular ko'pincha Eron xalqlari bilan o'xshash hisoblanadi.
Bu davlatning asosiy tili va milliy tili fors tili hisoblanib. Bu tilida butun mamlakat hududi bo'ylab so'zlashishadi. Ammo bazi hududlardagi aholi boshqa tillarda masalan shimoli-g'arbda ozarbayjon tillari shuningdek g'arbda kurd va luri, Kaspiy dengizi bo'yidagi hududlardamozandarani va gilakiy, Fors ko'rfazining qirg'oqbo'yi hududlaridagi aholi arab tilida, janubi-sharqda esa asosan baluchi va turkman tillarida so'zlashiladi. Shimoliy chegara hududlarida boshqa hududlarda tarqalgan kichikroq tillardaga, xususan, talish, gruzin, arman, ossuriya va cherkes tillari da so'zlashiladi.
Etnologning hisob-kitoblariga qaraganda 86 ta Eron tillari mavjud bo'lib, ular orasida eng nufuzi balandi fors, pushtu va kurd lahjalari davomi hisoblanib, dunyo bo'ylab 150-200 million kishi eron tillarida ona tili sifatida so'zlashishadi. Fors tilida Xitoydan Suriyagacha, Rossiyagacha bo'lgan hududlarda kamdan-kam so'zlashishadi, lekin asosan Eron platosida ko'proq.
Havolalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Albatta! Quyida Eron madaniyati haqida uzunroq va batafsil ma’lumot keltirilgan:
Eron madaniyati haqida
Eron (Eram) qadimiy tarixga ega bo‘lgan, boy madaniyati, urf-odatlari va san’ati bilan mashhur bir mamlakatdir. Eroniy xalqlar, xususan forslar, mintaqaning diqqatga sazovor madaniyatini shakllantirgan. U yerda yashovchi ko‘plab millatlar va elatlar o‘ziga xos urf-odatlar, til va diniy e’tiqodlarga ega.
Tarixiy kontekst
Eron madaniyati ming yillar davomida shakllangan. Qadimgi Fors imperiyalari, xususan Ahamoniylar sulolasi (miloddan avvalgi V asrda), dunyo tarixida katta iz qoldirgan. Bu imperiyalar yirik arxitektura, adabiyot va diniy tizimlarni rivojlantirgan. Zardo‘sht dini ham aynan Eron hududida paydo bo‘lgan.
Til va adabiyot
Eronning rasmiy va asosiy tili fors tili (erdabi forscha yoki farsi) hisoblanadi. Fors tilidagi adabiyot dunyodagi eng qadimiy va boy tillardan biri hisoblanadi. Buyuk fors shoirlari, xususan Hufiz, Sa’diy, Firdavsiy va Rumi, o‘z asarlari bilan nafaqat Eron balki butun Sharq va jahon adabiyotiga katta hissa qo‘shganlar. Firdavsiyning “Shohnoma”si fors milliy eposi bo‘lib, Eron va fors xalqlarining qadimiy tarixini tasvirlaydi.
An’analar va bayramlar
Eron madaniyatida bayramlar muhim o‘rin tutadi. Eng mashhuri va keng nishonlanadigani — Navro‘z bayrami. Navro‘z (forscha Navruz — yangi kun) bahor faslining boshlanishi va yangi yilning boshlanishi sifatida nishonlanadi. Bu kunlarda odamlar oilalari bilan yig‘ilishlari, uylarni bezatishlari va maxsus taomlar tayyorlashlari madh etiladi.
Bundan tashqari, Eronda diniy bayramlar (xususan Eronning ko‘pchilik aholisi musulmon-shia bo‘lgani bois, Moharram oyida Hosayn ibn Ali sharafiga qilinadigan marosimlar) keng nishonlanadi.
San’at va arxitektura
Eron san’ati an’anaviy va zamonaviy shakllarda rivojlangan. Qadim zamonlardan buyon san’atning turli tarmog‘i — kalligrafiya, gilamchilik, keramika, naqshinkorlik, zargarlik san’ati — shu yerda yuqori darajada rivojlangan.
Eron me’morchiligi juda o‘ziga xosdir. Eski shaharlar, masjidlar, madrasalar va saroylar an’anaviy fors arxitekturasining namunalari hisoblanadi. Ulardan biri Isfahon shahridagi Imom maydoni (Maydāne Emām) bo‘lib, undan o‘ziga xos g‘isht va koshinkor ishlari, ulkan minoralar ko‘zga tashlanadi.
Kiyim-kechak va an’analar
Eron kiyim-kechak an’analari ham o‘ziga xosdir. Ayollar an’anaviy ravishda yuzlarini tangent bilan qoplashlari mumkin, ayniqsa, qishloq joylarda bu an’ana saqlanib kelmoqda. Shahar joylarda moda va zamonaviy kiyimlar ham keng tarqalgan.
Ovqatlanish madaniyati
Eron oshxonasi dunyoda juda mashhur. Ularning taomlari tabiiy va mazali ingredientlarga asoslanadi. Koobideh (mol go‘shtidan tayyorlangan kabob), fesenjan (giragi va tovuq bilan tayyorlangan taom), chelo kabob va ash (tarkibida don va sabzavotlar bo‘lgan sho‘rva) kabi taomlar mashhurlikka ega. Shuningdek, Eron choyi madaniyati ham ancha boy bo‘lib, choy ichish marosimlari ko‘plab oilalarda qattiq e’tibor bilan nishonlanadi.
Madaniy qadriyatlar
Eronliklar mehmondo‘stlik, oilaviy qadriyatlar va hurmat ko‘rsatishga katta ahamiyat berishadi. An’anaviy oilaviy munosabatlar kuchli va do‘stlik ham ko‘p qadrlanadi. Ko‘pchilik marosimlar va bayramlar oilaviy yig‘ilishlar bilan bog‘liq.
Xulosa
Eron madaniyati juda ko‘p qatlamli, sermazmun va qadimiy ildizlarga ega. Bu madaniyat o‘zining boy tarixi, adabiyoti, san’ati va diniy an’analari bilan dunyo madaniyatining muhim qismidir. Zamonaviy Eron madaniyati qadimgi urf-odatlar va zamonaviy dunyo ta’sirini uyg‘unlashtirib, o‘zining noyob rang-barangligini saqlab kelmoqda.
Agar Eron madaniyatining qaysidir sohasiga alohida e’tibor qaratishni istasangiz yoki qo‘shimcha ma’lumot kerak bo‘lsa, bemalol so‘rashingiz mumkin!