Eritrèa

Eritreya , Eritreya Davlati — Shim.Sharqiy Afrikadagi davlat, BMT aʼzosi. Qizil dengizga tutash. Maydoni 117,6 ming km²ga yaqin. Aholisi 4,465 mln. kishi (2002). Poytaxti Asmera shahri Maʼmuriy jihatdan 8 provinsiya (rgoutse)ga boʻlinadi.

Davlat tuzumi

E. — mustaqil davlat. Amaldagi konstitutsiyasi 1997-yil 24-mayda qabul qilingan. Davlat boshligʻi — prezident (1993-yildan Isayyas Afevork), u Milliy assambleya tomonidan saylanadi. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni prezident boshchiligidagi Davlat kengashi (hukumat) amalga oshiradi.

Tabiati

E. hududining katta kismini togʻli Eritreya platosi (eng baland joyi 2989 m, Soira togʻi) egallagan; janubi-sharqida Afar soyligi joylashgan. Iqlimi subekvatorial, choʻl iqlim. Yillik oʻrtacha temperatura 23° dan 37° gacha, eng yuqori temperatura 45° (Yerning eng issiq rayonlaridan biri). Yillik yogʻin 50–200 mm. Oʻsimliklari choʻl va chala choʻl oʻsimliklaridan iborat.

Aholisi

E.da tigrai, tigre, afar, saxo va boshqalar xalqlar yashaydi. Rasmiy tillar — tigrai va arab tillari. Dindorlari, asosan, xristianmonofistlar va sunniy musulmonlar. Shahar aholisi 16,3%. Muhim shaharlari: Asmera, Massaua, Keren.

Tarixi

13—16-asrlarda hozirgi Eritreyaning katta qismi Efiopiya davlati tarkibida boʻlgan. 1882-yil Qizil dengiz sohilidagi Aseb porti, 1885-yil Massaua porti va sohil boʻyidagi aholi yashaydigan bir qancha qishloqlarni Italiya egallab oldi. 1890-yil Italiya Qizil dengiz sohilidagi oʻzining barcha mulkini Eritreya mustamlakasiga birlashtirdi (Eritreya lot. tilidagi Qizil dengiz nomidan kelib chiqqan). 1896-yilgi ItaliyaEfiopiya shartnomasiga muvofiq, E. chegaralari belgilab olindi. 1935-yil E. Efiopiya bilan birga Italiya Sharqiy Afrikasi mustamlakasi tarkibida boʻldi. 1941-yil bahorda E. inglizefiop qoʻshinlari tomonidan ozod qilindi; 1952-yilgacha ingliz harbiy maʼmuriyati boshqardi. 1952-yil federatsiya aʼzosi sifatida Efiopiya tarkibiga kirdi. 1962—87 yillarda E. Efiopiya tarkibida provinsiya, soʻng maʼmuriy rayon. 1950-yillardan E. ozodlik xalq fronti boshchiligida Efiopiya markaziy hokimiyatidan ajralish uchun qurolli kurash avj oldi. 1991-yil qoʻzgʻolonchilar Asmera shahrini ozod qildilar. 1993-yil 24-mayda E. rasmiy ravishda mustaqil davlat deb eʼlon qilindi. E. — 1993-yildan BMT aʼzosi. Milliy bayrami — 24-may — Mustaqillik kuni (1993).

Siyosiy partiya va kasaba uyushmalari

Demokratiya va adolat uchun xalq fronti, 1970-yil tuzilgan. 1994-yilgacha E. ozodlik xalq fronti deb nomlangan. Kasaba uyushmalari haqida maʼlumotlar yoʻq.

Xoʻjaligi

E. — agrar mamlakat. Yalpi ichki mahsulotda sanoat 12,3%, qishloq xoʻjaligi 8,4% ni tashkil etadi. Iqtisodiyotining asosi — qishloq xoʻjaligi (dehqonchilik va chorvachilik). Mehnatga layoqatli aholining 80% qishloq xoʻjaligida band. Asosan, bugʻdoy, arpa, tariq, makkajoʻxori, dukkaklilar, sabzavot va qovun ekiladi, kofe yetishtiriladi. Chorvachilikda qoramol, echki, qoʻy, tuya, parranda boqiladi; baliq ovlanadi. Asosiy sanoat tarmoqlari: neftni qayta ishlash, toʻqimachilik, koʻnpoyabzal, tikuvchilik, kimyo, yogʻochsozlik, oziq-ovqat, sement. Oltin, neft, mis, temir rudasi, nikel, xrom, slyuda, titan konlari bor. Dengizdan tuz qazib olinadi.

Transport yoʻli uzunligi 306 km, avtomobil yoʻllari uz. 3,9 ming km, jumladan, qattiq qoplamali yoʻllar 21% ni tashkil etadi. Dengiz portlari: Aseb, Massaua. E. chetga tuz, teri, sement, sitrus mevalar, xom ashyo chiqaradi. Chetdan mashina va jihozlar, isteʼmol mollari va boshqalar oladi. Tashqi savdoda Efiopiya, Saudiya Arabistoni, Italiya, Sudan, Somali, Buyuk Britaniya bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — nakfa.

Madaniyati. E.ning Asmera shahrini italyan mustamlakachilari Italiya shaharlariga oʻxshatib barpo etishga harakat qilganlar. Asmerada unt, Katta masjid va Katoliklar sobori bor. qadimiy Massaua shahri oʻzining goʻzal plyajlariga ega boʻlgan sharq shahridir. Asmera shahridan dengiz tomon yuriladigan yoʻldagi tepaliklarda mashhur kopt (qibt) monastirlari koʻzga tashlanadi. Monastirlarning aksariyati 15-asrda qurilgan boʻlib, ularning eng mashhuri Debre Bizen monastiri (14-asr)dir. Monastirlar kunduzi ziyoratchilar uchun ochib qoʻyilgan.

E.da 1991-yildan "Xades Eritra" ("Yangi Eritreya") hukumat gaz. haftada 2-marta tigrai va arab tillarida, 1994-yildan "Eritrean proufayl" ("Eritreya koʻrinishi") haftanomasi ingliz tilida nashr etiladi. "Eritreya xalqi ovozi" hukumat radiostyasi va ER1CHTV huqumat telestyasi ishlaydi.

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Eritrèa — shimoliy-sharqiy Afrikada joylashgan davlat bo‘lib, Qizil dengiz sohilida joylashgan. Eritrèa shimoli-g‘arbda Sudan, janubi-g‘arbda Janubiy Sudan, janubda Efiopiya, sharqda esa Qizil dengiz bilan chegaradosh. Eritrèa poytaxti va eng yirik shahri Asmara hisoblanadi.

Tarixi: Eritrèa hududi qadimdan turli madaniyatlar va imperiyalar ta’siri ostida bo‘lib kelgan. Bu yerda qadimiy Axum imperiyasi paydo bo‘lgan va rivojlangan. 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Eritrèa Italiya tomonidan mustamlakaga aylantirilgan, shuning uchun u Italiya mustamlakasi sifatida tanilgan. Ikkinchi jahon urushi davrida esa bu hudud Britaniya tomonidan boshqarilgan. 1993-yilda Eritrèa uzoq davom etgan mustaqillik kurashidan so‘ng Efiopiyadan mustaqil davlat sifatida ajralib chiqdi.

Aholisi va tili: Eritrèa aholisi turli etnik guruhlardan iborat, jumladan Tigraynlar, Tigrilar, Afarlar va boshqalar. Rasmiy tillari armancha va arab alifbosida yozilgan tigriña va arab tilidir, shuningdek ingliz tili ham keng qo‘llaniladi.

Iqlim va geografiya: Eritrèa hududi qisman tog‘li, qisman cho‘l va sahro hududlardan tashkil topgan. Iqlimi quruq va issiq, ammo tog‘larda sovuqroq va noqulayroq bo‘ladi. Qizil dengiz bo‘yida joylashgani uchun dengiz havosi uyg‘unlashib, ba’zi joylarda namlik ko‘proq bo‘ladi.

Iqtisodiyoti: Eritrèa iqtisodiyoti asosan qishloq xo‘jaligi, baliqchilik va xizmat ko‘rsatish sohalariga asoslangan. Shuningdek, qimmatbaho metallar va minerallar qazib olish ham muhim ahamiyatga ega. Mustaqillikdan so‘ng iqtisodiy rivojlanish sekin kechayotgan bo‘lsa-da, davlat tabiiy resurslarni rivojlantirishga intilmoqda.

Madaniyati: Eritrèa madaniyati juda boy va xilma-xildir. An’anaviy musiqa, raqs va hunarmandchilik juda rivojlangan. Eritrèa xalqi diniy bag‘rikenglikni saqlab kelgan, u yerda asosan xristianlik va islam dinlari keng tarqalgan.

Siyosati: Eritrèa mustaqil davlat bo‘lib, uning rahbarligi qattiq markazlashtirilgan. Mustaqillikdan keyingi davrda siyosiy tizim va inson huquqlari masalalarida xalqaro hamjamiyat tomonidan tanqidga uchragan.

Xulosa qilib aytganda, Eritrèa tabiatining go‘zalligi, tarixining boyligi va madaniy xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Mustaqillikdan so‘ng rivojlanish yo‘lida turli qiyinchiliklarga duch kelgan mamlakat hisoblanadi.