Eng Yangi Tektonika

Neotektonika (neo... va tektonika), eng yangi tektonika — tektonikaning Yerning hozirgi relyefi asosiy qiyofasini shakllantirgan turli strukturalar, Yer poʻsti rivojlanishning tarixi va tektonik harakatlarini oʻrganuvchi boʻlimi. Bu jarayonlar Yer poʻsti tuzilishida yangi struktura shakllarini vujudga keltirib, qadimda paydo boʻlgan strukturalarni faollashtirgan. 1937-yil rus olimi S. S. Shuls birinchi marta "eng yangi tektonika" istilohini taklif etdi. U Tyanshan togʻlari hozirgi relyefining vujudga kelishini eng yangi tektonika jarayonlari bilan izoxladi. 1948-yilda geo-loglar N.ni geologiyaning mustaqil boʻlimi qilib ajratishni taklif qildilar. 1950-yilda olimlar tektonik harakatlar kuchaygan davr (neogen-antro-pogen davri)ni Yer poʻsti rivojlanishining mustaqil eng yangi tektonik bosqichiga ajratdilar. Yer poʻsti turli struktura elementlari —materik platformalari, orogenez zonalari, hozirgi geosinklinal oblastlar, tafrogenezda eng yangi tektonik harakatlar faolligining kuchayishi bir vaqtda kech-magan (kechki oligotsen, neogen, antro-pogen). Bu eng yangi tektonik bosqichning quyi chegarasi masalasi boʻyicha olimlar oʻrtasida bahsga sabab buldi.

N.da tektonik jarayonlarni urganishda turli metodlar (tarixiy-geologik, tektonik va geomorfologik, geofizik, tarixiy-arxeologik, biogeografik) va boshqalardan foydalaniladi. N.ga doyr turli regionlarning har xil masshtabdagi haritalari nashr qilingan.

N.ning nazariy masalalarini ishlab chiqish amaliy vazifalar — muxandislik inshootlari (toʻgʻon, port va boshqalar) loyihalash va qurish, suv taʼminoti, neft va gaz quvurlarini yotqizish, konlarni qidirish, zilzilalarni basho-rat qilish bilan chambarchas bogʻliq.

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Eng yangi tektonika haqida o‘zbek tilida batafsil ma’lumot beraman.

Eng yangi tektonika — bu zamonaviy geologiyada Yer qobig‘ining harakatlari va uning transformatsiyalari haqidagi so‘nggi ilmiy tadqiqotlar va nazariyalar majmuasidir. Tektonika so‘zining o‘zi yunoncha “tekton” (quruvchi) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, Yer qobig‘ining harakatlari va strukturalarini o‘rganadigan fan sohasini ifodalaydi.

Eng yangi tektonikaning asosiy yo‘nalishlari:

Plitalar tektonikasi
Eng yangi tektonika asosan plitalar tektonikasi nazariyasiga asoslangan. Yer qobig‘i bir necha yirik va kichik qattiq plitalarga bo‘lingan bo‘lib, ular mantiyaning issiqlik konveksiyasi kuchlari ta’sirida harakatlanadi. Ushbu plitalarning harakatlanishi natijasida zilzilalar, vulqonlar, tog‘lar, okean cho‘kmalari va boshqa geologik hodisalar yuzaga keladi.
Platalarning turli harakat shakllari
Plitalar ko‘tarilishi (konvergent chegaralar), bir-biridan uzoqlashishi (divergent chegaralar) yoki yonma-yon siljishi (transform chegara) ko‘rinishida harakatlanishi mumkin. Har bir harakat turi o‘ziga xos geologik hodisalarni keltirib chiqaradi.
Mikroplitalar va ularning roli
Yaqinda olimlar kichikroq mikroplitalarning mavjudligini aniqlashgan, ular katta plitalarning harakatida va Yer yuzining regional tektonik strukturasida muhim rol o‘ynaydi.
Tektonik jarayonlarning zamonaviy kuzatilishi
Sun’iy yo‘ldoshlar, GPS va boshqa zamonaviy texnologiyalar yordamida tektonik plitalarning harakatlarini aniq o‘lchash va kuzatish imkoniyati vujudga keldi. Bu tektonikaning real vaqtdagi harakatlarini chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi.
Seysmologiya va vulkanologiyada yangi yondashuvlar
Eng yangi tektonika sohasida zilzilalar va vulqon faolligini oldindan bashorat qilish uchun yangi modellar, algoritmlar va sun’iy intellekt texnologiyalari qo‘llaniladi.
Global iqlim va tektonika aloqalari
So‘nggi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tektonik jarayonlar global iqlim o‘zgarishlariga ham ta’sir qiladi. Masalan, tog‘larning ko‘tarilishi atmosfera aylanishini o‘zgartirishi mumkin.

Xulosa

Eng yangi tektonika ilm-fan sohasida sarmoyalar va texnik taraqqiyot yordamida rivojlanayotgan soha bo‘lib, bizga Yer qobig‘ining harakati, yuzaki va chuqur qatlamlarining o‘zgarishini aniqroq tushunishga yordam beradi. Bu esa tabiiy ofatlar oldini olish, yer osti resurslarini samarali boshqarish va geografik xavfsizlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.

Agar sizga ma’lum bir sohaga oid qo‘shimcha ma’lumot yoki misollar kerak bo‘lsa, iltimos, so‘rashingiz mumkin.