ENDOSPERM

ENDOSPERM (Endo… va sperma) o’simlik urug’ida hosil bo’ladigan oziq to’qima. Ochiq urug’lilarda Endosperm urug’lanishdan oldin murtak xaltasidan paydo bo’lib, jinsiy gametofitga mos keladi. Endosperm hujayralari dastlab gaploid, yadrolari qo’shilgandan so’ng diploid bo’lib qoladi. Gulli o’simliklar Endospermi qo’sh urug’lanish natijasida murtak xaltasi diploid Markaziy hujayrasidan hosil bo’ladi; triploid hujayrasi changchi va urug’chi genomiga ega. Endosperm o’sayotgan murtakni oziq moddalar bilan ta’minlaydi; tarkibida kraxmal, yog’ yoki boshqa moddalar ko’p. Endosperm ko’pchilik gulli o’simliklarning etilgan urug’ida, xususan, barcha bir pallalilar (suv va botqoqlik o’simliklardan tashqari), ko’pchilik ikki pallalilarda bo’ladi. Biroq bir qancha ikki pallalilar (dukkaklilar, qovoqdoshlar, qoqidoshlar, karamdoshlar, eman, qayin va boshqalar)da Endosperm bo’lmaydi, chunki urug’ shakllanishining dastlabki davrlarida Endosperm o’sayotgan murtakka so’rilib ketadi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Endosperm — o‘simlik urug‘ining ichida joylashgan va urug‘ning rivojlanayotgan embrionini oziqlantirish vazifasini bajaruvchi to‘qima. Ko‘p o‘simliklarda, ayniqsa donli ekinlarda (masalan, bug‘doy, jo‘xori, guruch) endosperm muhim energetik manba hisoblanadi va undan turli oziq-ovqat mahsulotlari olinadi.

Endospermning shakllanishi

Endosperm urug‘ning urug‘ toxumida urug‘ning urug‘si (embrion) atrofida hosil bo‘ladi. U urug‘ning urug‘ paytida suv va oziqa moddalarini saqlab turuvchi to‘qima sifatida rivojlanadi. Endosperm urug‘ donorli hujayralar (haploid yoki diploid bo‘lishi mumkin, o‘simlik turiga qarab) tomonidan shakllanadi.

Endospermning vazifalari

Oziqlantirish: Endosperm embrionning o‘sishi uchun zarur bo‘lgan energiya va ozuqalarni ta’minlaydi.
Zaxira moddalar: U glyukoza, kraxmal, oqsillar, yog‘lar kabi moddalardan tashkil topgan bo‘lib, bu moddalar urug‘ning o‘sishi va rivojlanishi paytida sarflanadi.
Himoya: Endosperm urug‘ning ichki qismidagi embrionni tashqi sharoitlardan himoya qiladi.

Endosperm turlari

Nuklear endosperm: Qon aylanishi yo‘q, unda ko‘p yadro bo‘lgan protoplazma bo‘ladi. Keyinchalik u hujayra devorlari bilan ajraladi.
Sellyuloz endosperm: Hujayra devorlari endosperm rivojlanishini boshlab, hujayra shaklida bo‘ladi.
Helobiy endosperm: Bu to‘qima juda kam uchraydi, u asosan suyuqlikdan iborat bo‘ladi.

Donli o‘simliklardagi ahamiyati

Bug‘doy, guruch, jo‘xori kabi o‘simlik urug‘larida endosperm urug‘ tarkibining asosiy qismini tashkil etadi va undan makaron, non, un kabi mahsulotlar olinadi. Endospermda joylashgan kraxmal inson oziq-ovqatida eng muhim energiya manbai hisoblanadi.

Agar sizga endosperm haqida yanada ko‘proq ilmiy yoki amaliy ma’lumot kerak bo‘lsa, so‘rashingiz mumkin!