ENDOPLAZMATIK TO’R

ENDOPLAZMATIK TO’R, endoplazmatik retikulum — eukariotlar hujayrasining membranali umumiy organoidi. AQSh olimi K.Porter fibroblastlar endoplazmasida kashf etgan (1945). Uning nafis tuzilishi elektron mikroskop kashf etilganidan keyin o’rganilgan. Endoplazmatik to’r hujayrada o’zaro tutashgan bir qavat membrana bilan tsitoplazmadan chegaralangan mayda vakuolalar va naychalar sistemasidan iborat. Endoplazmatik to’r qalinligi 5— 7 nm, ko’pincha yadroning tashqi membranasi va hujayra membranasi bilan tutashgan. Endoplazmatik to’r silliq (agranulyar) va donador (granulyar) bo’ladi. Silliq Endoplazmatik to’r membranasida ribosomalar bo’lmaydi. Silliq Endoplazmatik to’r lipidlar horil bo’lishi va to’planishida, glikogen almashinuvida, trigliseridlar, steroid gormonlar sintezida, zaharli moddalar to’planishi va ajratilishida qatnashadi. Muskul tolalaridagi silliq Endoplazmatik to’r sarkoplazmatik to’rni hosil qiladi. Bu to’r Sa ionlarini otib chiqarish yoki tuplash orqali muskullarning qisqarishi va bo’shashini boshqarib turadi. Donador Endoplazmatik to’r membranasi ribosomalar joylashgan naychalar va yassi qopchiqlardan iborat. Donador Endoplazmatik to’r membranalariga birikkan ribosomalar kompleksi — poliribosomalarda oqsil sintezlanadi. Sintezlangan oqsillar Golji kompleksiaa to’planadi yoki hujayradan tashqariga chiqariladi. Sintezlangan oqsillar dastlab donador Endoplazmatik to’r naychalariga tushib, u yerdan ATF sarfi hisobiga hujayraning boshqa qismlariga tashilishi yoki naychalarda to’planib, modifikasiyaga uchrashi mumkin. Donador Endoplazmatik to’r oqsil sintezlaydigan organlar (me’da osti bezi, so’lak bezlari va boshqalar) hujayrasida ko’p bo’ladi; ixtisoslashgan murtak hujayralarida bo’lmaydi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Endoplazmatik to’r (lotincha: retikulum endoplazmatik, qisqasi ER) – bu hujayra ichida joylashgan membranali tizim bo‘lib, o‘zining panjara shaklidagi strukturasidan kelib chiqqan. Endoplazmatik to’r eukariot hujayralarda uchraydi va u hujayraning ichki muhitini tashkil qilishda muhim rol o‘ynaydi.

Endoplazmatik to’rning ikki asosiy turi mavjud:

Quruq (granulyatsiyali) endoplazmatik to’r (qattiq to’r)
Bu turdagi endoplazmatik to’r yuzasida ribosomalar bog‘langan. Ribosomalar oqsillar sintezi uchun javob beradi. Shu sababli, bu turdagi endoplazmatik to’r asosan oqsil sintezi va ularni modifikatsiyalashda ishtirok etadi. Oqsillar bu yerdan tirsak (golgiy apparati) ga yoki hujayra ichidagi boshqa joylarga yuboriladi.
Yumshoq (granulyatsiyasiz) endoplazmatik to’r (yumshoq to’r)
Bu turdagi endoplazmatik to’r yuzasida ribosomalar bo‘lmaydi, shuning uchun u yumshoq ko‘rinishga ega. Uning asosiy vazifalari lipidlar va steroidlar sintezi, shuningdek, hujayra ichidagi zaharli moddalarning detoksifikatsiyasi. Bundan tashqari, yumshoq endoplazmatik to’r kalsiy ionlarini saqlash va boshqarishda ham ishtirok etadi.

Endoplazmatik to’rning umumiy vazifalari:

Oqsillar va lipidlarni sintez qilish.
Modifikatsiyalangan molekulalarni hujayraning boshqa qismlariga yetkazish.
Hujayra ichidagi moddalarning transportini ta’minlash.
Hujayra ichidagi moddalar almashuvini boshqarish va moddalarning to‘planishini ta’minlash.
Xalqaro modda almashinuvi jarayonlarida ishtirok etish va hujayraning ichki muhitini muhofaza qilish.

Endoplazmatik to’r ko‘pincha yadro membranasi bilan birlashtirilgan bo‘lib, u yadro va hujayra sitoplazmasi o‘rtasida moddalar almashinuvini tashkil qiladi.

Umuman olganda, endoplazmatik to’r hujayraning membranali tizimlari ichida muhim o‘rin tutadi va hujayra hayoti uchun zarur bo‘lgan ko‘plab biokimyoviy jarayonlarda boshqaruvchi rol bajaradi.