Emmanuel Kant

Immanuil Kant (1724-1804 yy) - nemis mumtoz falsafasining asoschisi bo‘lib, falsafiy fikr taraqqiyotini yangi bosqichga ko‘targan mutafakkirdir.

Asarlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tanqidgacha davr: «Osmonning eng umumiy tarixi va nazariyasi», «Zilzila sabablari haqida», «Shamollar nazariyasi», «Fizik monadologiya», «Metafizik bilishning dastlabki prinsiplarini yangicha yoritish», «Go‘zallik va yuksaklik hissiyotlarini kuzatish» va boshq.

Tanqidiy davr

«Sof aqlni tanqid», «Amaliy aqlni tanqid», «Mulohaza layoqatini tanqid», «Axloq metafizikasi asoslari», «Boqiy dunyo siri».

Falsafiy qarashlari

Kant nemis xalqi va nemis falsafasi tarixidagina emas, balki insoniyat va jahon madaniyati tarixida buyuk siymo hisoblanadi. Kant birinchi bo'lib bilish nazariyasini izchil va chuqur fikrlash asosida o‘rgandi. Bilish nazariyasining ontologik jihatdan asoslab berdi. Natijada falsafada o‘ziga xos inqilob qildi. Kant bilish masalalarini o‘ziga xos qonuniyat asosida davom etadigan inson faoliyati sifatida o‘rgandi. U bilishda bilayotgan subyektning o‘ziga xosligiga asosiy omil sifatida qaradi. Chunki bilish usullari, modellar va jarayonlarning belgilovchisi ham o‘sha bilayotgan shaxsdir.Kant bilish subyektining tizimini tahlil qilar ekan, unga XVIII asr faylasuflari singari yangilanishlarning sababinigina aniqlash nuqtayi nazaridan emas, balki haqiqiy, to‘g‘ri bilimlarning mohiyati nuqtayi nazaridan qaradi. U subyektning o‘zi ikki: empirik va transsendental daraja, qatlamdan iborat, deb ko‘rsatdi. Empirik qatlamga inson ruhiy holatining individual tomonini, transsendentalga umuman insonga tegishli, umumiy tushunchalarni kiritdi.

Adabiyotlar

G'arb falsafasi tarixi. Toshkent 2018

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Emmanuel Kant (1724–1804) — nemis faylasufi, zamonaviy falsafaning eng muhim namoyandalaridan biri. U asosan tanqidiy falsafa yo‘nalishida ishlagan va aql, bilish, axloq va estetikaga oid fundamental savollarga javob izlagan.

Hayoti haqida qisqacha ma'lumot

Emmanuel Kant 1724-yil 22-aprelda Prussiya qirolligining Koenigsberg (hozirgi Kaliningrad, Rossiya) shahrida tug‘ilgan. U hayotining katta qismini shu shaharda o‘tkazdi, u yerda universitetda o‘qidi, keyinchalik professor bo‘lib ishladi. Kant hech qachon uzoq sayohat qilmagan, ammo uning fikrlari butun Yevropa falsafasiga katta ta'sir ko‘rsatdi.

Falsafiy g‘oyalari va asarlari

Kantning falsafasida eng asosiy nomi “Tanqid” asarlaridir, ular orasida uchta muhim ish mavjud:

“Tananing (Aqlning) Tananaviy Tanqidida” (Kritika der reinen Vernunft, 1781) — bu asarida Kant inson bilishining imkoniyatlari va chegaralarini o‘rgangan. U bilimning qanday shakllanishi va unga nima ta'sir qilishi masalalarini ko‘rgan. Kant bu asarida "fenomen" va "noyomen" tushunchalarini kiritgan: insonlar faqat tashqi dunyoda qanday ko'rinishda bo'lsa, shunday "fenomen"larni idrok eta oladi; lekin narsaning o‘zini (noyomen) to‘liq bilish mumkin emasligi haqida gapiradi.
“Amalga yo‘naltirilgan Aqlning Tanqidi” (Kritika der praktischen Vernunft, 1788) — bu asarda Kant axloq falsafasini rivojlantiradi. Uning axloq konsepsiyasining markazida "to‘g‘ri amaliyotni" belgilaydigan "kategoriya imperativi" tushunchasi turadi. Kantning aytishicha, insonlar axloqiy qonunlarga amal qilishi shu qonunlarning umumiy shartlariga mos kelishi kerak, ya'ni ularni farzand sifatida qabul qilishi zarur.
“Hodisalar va Zeboening Tanqidi” (Kritika der Urteilskraft, 1790) — bu asarda Kant go‘zallik, san'at va tabiatni tushunish masalalarini ko‘radi. U estetik his-tuyg‘ularning qanchalik umumiy va subyektiv ekanligini, shuningdek, qanday qilib insonning estetik tajribasi axloqiy tushunchalar bilan bog‘lanishini tahlil qiladi.

Kantning taʼsiri

Kant falsafasi g‘arb falsafasida katta burilish yasadi. Uning "tanqidiy falsafa" tushunchasi, aql bilan tajriba o‘rtasidagi munosabatni tahlil qilishi ko‘plab keyingi faylasuflarni, jumladan, german idealizmi vakillarini, ayniqsa Gegel, Sheling va Fihte hamda zamonaviy epistemologiya va axloqshunoslikni rivojlantirishga ilhom bag‘ishladi.

Kantning asosiy falsafiy tamoyillari:

Bilishimiz tajriba va aqlning o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladi.
Narsalarni o‘z holatida bilish imkoniyati yo‘q, faqat ularning idrok shakllarini bilamiz.
Axloqiy qoidalar universal va majburiy bo‘lib, kategorik imperativ shaklida tavsiflanadi.
Estetik baholash subyektiv bo‘lsada, umumiylikni ta’minlash xususiyatiga ega.

Xulosa

Emmanuel Kant falsafada bilishning cheklari va imkoniyatlari, axloqiy majburiyatlar va estetik baholash tahliliga asos solgan buyuk faylasufdir. Uning asarlari falsafa tarixida tub burilish yasadi va bugungi kunda ham o‘rganilib, yangi falsafiy tahlillar uchun poydevor hisoblanadi.