Elektron raqamli imzo
Elektron raqamli imzo — Elektron hujjatdagi mazkur elektron hujjat axborotini elektron raqamli imzoning yopiq kalitidan foydalangan holda maxsus oʻzgartirish natijasida hosil qilingan hamda elektron raqamli imzoning ochiq kaliti yordamida elektron hujjatdagi axborotda xatolik yoʻqligini aniqlash va elektron raqamli imzo yopiq kalitining egasini identifikatsiya qilish imkoniyatini beradigan imzo. (qonun)Qonunda talab etilgan shartlarga rioya etilgan taqdirda elektron raqamli imzo qogʻoz hujjatga shaxsan qoʻyilgan imzo bilan bir xil ahamiyatga egadir. Elektron maʼlumotlarni kriptografik oʻzgartirish natijasida hosil qilingan belgilar ketma-ketligi. Elektron raqamli imzo maʼlumotlar blokiga qoʻshib qoʻyiladi va blokni qabul qiluvchiga, manbani va maʼlumotlarning butunligini tekshirish hamda soxtalashtirishdan muhofazalanish imkonini beradi. Hozirgi kunga kelib, ayrim mamlakatlar qonunchilik yoʻli bilan raqamli imzodan foydalanishni layoqatliligini qonunlashtirib qoʻyganlar. Elektron raqamli imzo kalitlari sertifikatlari roʻyxatga olish markazlari tomonidan beriladi.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Elektron raqamli imzo (Elektron imzo yoki Digital Signature) — bu elektron hujjatlarni himoyalash va ularning haqiqiyligini tasdiqlash uchun ishlatiladigan maxsus raqamli kod yoki ma'lumotlar to‘plamidir. U an'anaviy qo‘l imzosining raqamli shaklidir va hujjatning o‘zgarmasligini, uni kim tomonidan imzolanganini va uning haqiqiyligini tekshirish imkonini beradi.
Elektron raqamli imzoning asosiy xususiyatlari:
-
Autentifikatsiya (Haqqoniylikni tasdiqlash)
Imzo, hujjatni imzolagan shaxsning haqiqatan kimligini aniqlash uchun xizmat qiladi. Bu orqali hujjatni kim imzolaganligi aniq bo‘ladi.
-
Butunlik (Hujjatning o‘zgarmasligi)
Elektron imzo qo‘yilgan hujjat keyinchalik o‘zgartirilmasa, uning haqiqiyligi saqlanadi. Agar hujjatda biror-bir o‘zgartirish kiritilsa, imzo noto‘g‘ri yoki yaroqsiz hisoblanadi.
-
Inkarlash imkoniyati yo‘qligi (Non-repudiation)
Imzolovchi keyinchalik imzoni inkor eta olmaydi, ya’ni hujjat va imzo ortidan javobgarlikni rad eta olmaydi.
Elektron raqamli imzoning ishlash printsipi:
Elektron raqamli imzo asosan shifrlash (kriptografiya) texnologiyasidan foydalanadi. Imzo yaratishda ikkita kalit ishlatiladi: maxfiy (private key) va ochiq (public key) kalitlari.
- Maxfiy kalit yordamida hujjatning raqamli xulosasi (hash) shifrlanadi va shunga binoan imzo hosil qilinadi.
- Ochiq kalit yordamida hujjat va imzo to‘g‘riligi tekshiriladi. Agar hujjat yoki imzo o‘zgartirilmagan bo‘lsa, tekshirish muvaffaqiyatli bo‘ladi.
Elektron raqamli imzoning afzalliklari:
- Tezlik va qulaylik — hujjatlar elektron shaklda osongina imzolanadi va yuboriladi.
- Xavfsizlik — maxfiy kalit orqali imzolash, va ochiq kalit orqali tekshirish, hujjatni ishonchli qiladi.
- Qog‘ozsiz texnologiya — qog‘ozli hujjatlarga ehtiyoj kamayadi, bu ekologik jihatdan ham foydalidir.
- Qonuniy kuch — ko‘plab davlatlarda elektron raqamli imzolar qonuniy kuchga ega bo‘lib, an'anaviy imzoning o‘rnini bosa oladi.
Elektron raqamli imzodan foydalanish sohalari:
- Davlat boshqaruvi va xizmatlarida (masalan, onlayn murojaatlar, soliqlarni to‘lash)
- Bank va moliyaviy operatsiyalarda
- Huquqiy hujjatlarni rasmiylashtirishda
- Korporativ yozishmalarda
- Tibbiyot va sog‘liqni saqlash sohasida elektron kartalarda ham qo‘llaniladi.
Xulosa qilib aytganda, elektron raqamli imzo — bu zamonaviy raqamli texnologiyalar yordamida hujjatlar xavfsizligini ta'minlaydigan, ularni imzolagan shaxsni aniq ko‘rsatadigan va o‘zgarmasligini kafolatlaydigan muhim vositadir. O‘zbekiston Respublikasida ham elektron raqamli imzolar qonun bilan tartibga solingan va keng qo‘llanilmoqda.