ELEKTR YURITUVCHI KUCH

ELEKTR YURITUVCHI KUCH — (EYUK) o’zgaruvchan yoki o’zgarmas tok energiya manbalarida tashqi (potentsial) kuchlar ta’sirini ifodalaydigan fizik kattalik. O’tkazgichdan tok o’tishi uchun unda elektr maydon hosil qilinib saqlanadi. Buning uchun tok manbai yordamida o’gkazgich uchlarida potentsiallar farqi (f,—F2) uzluksiz tiklab turiladi. Bu esa tok orqali oqib keluvchi musbat zaryadlarni o’tkazgichning kichik potentsial F 2 li uchidan uzluksiz olib ketish va katta potentsial f, li uchiga uzluksiz keltirib turish zarurligini anglatadi. Demak, zaryadlarning berk yo’l bo’ylab harakati vujudga keladi. Bunda faqat elektrostatik (ichki) kuchlarning o’zi etarli emas, chunki bu kuchlarning zaryadlarni berk kontur bo’ylab ko’chirishda bajargan ishi nolga teng. Demak, berk konturda zaryadlar oqimini ta’minlash uchun noelektrostatik (tashqi) kuchlar mavjud bo’lishi kerak. Tashqi kuchlar Kulon kuchlaridan farq qilib, turli ishorali zaryadlarni birlashtirmaydi, aksincha ularning ajralishini yuzaga keltiradi va to’g’ri chiziq uchlarida potentsiallar farqini birday saqlab turadi. Tashqi kuchlarning ta’siri Elekt yurituvchi kuch bilan ifodalanadi. Tashqi kuchlarning birlik musbat zaryadni berk zanjir bo’ylab ko’chirishda bajargan ishi (e = $ E’D.1 o’lchanadigan e kattalik) e.yu.k., tok manbai Elekt yurituvchi kuch manbai deb ataladi, bunda E’— tashqi kuchlarning noelektrostatik elektr maydoni kuchlanganligi, D1— kontur elementi. Tashqi kuchlarning noelektrostatik elektr maydonini elektr energiya manbai hosil qiladi. Demak, Elekt yurituvchi kuch tashqi quchlar ta’sirida tok zanjiriga kiritilgan energiya ekan. Masalan, galvanik element va akkumulyatorlar, o’zgarmas tok generatorlari, yarimo’tkazgichli termoelementlar, fotoelementlar va boshqalar elektr manbai bo’la oladi. Elekt yurituvchi kuch voltlarda o’lchanadi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Elektr yurituvchi kuch (ELEKTR KO‘CHIRUVCHI KUCH) haqida batafsil ma'lumot:

Elektr yurituvchi kuch — bu elektr maydondagi zaryad qilingan zarralarga ta’sir etuvchi ichki mexanik kuch bo‘lib, u zaryadlarni harakatga keltirish yoki ularni bir nuqtadan boshqasiga ko‘chirishga imkon beradi. Elektr yurituvchi kuch tushunchasi asosan elektr zanjirlarida va maydonlarda elektr harakatini tushuntirishda muhimdir.

Ta’rif

Elektr yurituvchi kuch — bu elektr manbai, masalan, batareya yoki generator tomonidan doimiy ravishda zaryadlarni zanjir ichida harakatlantirish uchun yaratilgan kuch. Bu kuch zaryadlarning zanjir bo‘ylab harakat qilishiga sabab bo‘ladi, ya’ni tok paydo bo‘lishiga olib keladi.

Belgilanishi va o‘lchov birligi

Elektr yurituvchi kuch O harfi bilan belgilanadi va uning o‘lchov birligi volt (V).

Ishlash prinsipi

Elektr yurituvchi kuch manbadan chiqadigan zaryadlarni zanjir bo‘ylab harakatga keltiradi. Masalan, batareyada kimyoviy reaktsiyalar natijasida ichki zaryadlar ajralib chiqadi va ular qutblardan tashqariga chiqib, tashqi zanjirdagi o'tkazgich orqali harakat qiladi. Batareyadan tashqari, generatorlar, quyosh panellari va boshqa manbalar ham elektr yurituvchi kuch hosil qiladi.

Farqi elektromotor kuchdan

Ko‘pincha elektron yurituvchi kuch elektromotor kuch (EMK) bilan bir xil ma’noda ishlatiladi. Elektromotor kuch — bu tashqi zanjirga tokni etkazuvchi ichki kuch bo‘lib, u tashqi maydondagi kuchlardan farqli ravishda, manba ichidagi kimyoviy yoki mexanik jarayonlar ta’sirida yuzaga keladi. Masalan, batareyada kimyoviy reaksiya, generatorlarda esa mexanik harakat natijasida periferiyadan ichki kuch yuzaga keladi.

Formula orqali ifodalanishi

Elektr yurituvchi kuchni aniqlashda quyidagi formula qo‘llaniladi:

[ O = \frac{A}{q} ]

bu yerda:

(O) — elektr yurituvchi kuch (volt),
(A) — manba ichida bajarilgan ish (joule),
(q) — zaryad miqdori (kulon).

Amaliy ahamiyati

Elektr yurituvchi kuch tushunchasi elektr zanjirlarini tahlil qilishda, ayniqsa tok kuchini hisoblashda muhimdir. U elektr energiyani kimyoviy, mexanik, issiqlik yoki boshqa shakldan elektr toki shaklida aylantirish uchun mas’ul bo‘lgan manbalar imkoniyatini ifodalaydi.

Xulosa

Elektr yurituvchi kuch — elektr zaryadlarini harakatga keltiruvchi ichki kuch bo‘lib, u har qanday elektr manbasining asosiy xususiyati hisoblanadi. Bu kuch zanjirda tok oqimini ta’minlaydi va energiya uzatishda markaziy rol o‘ynaydi.

Agar qo‘shimcha savollaringiz bo‘lsa yoki misollar bilan tushunishni xohlasangiz, so‘rashingiz mumkin!