Echki
Echki — quvushshoxlilar oilasiga mansub juft tuyoqli kavsh qaytaruvchi hayvon. Echki turli iqlimsharoitga tez moslasha olishi tufayli dunyoning koʻplab mamlakatlarida uchratish mumkin. Xonaki Echkilar yovvoyi bezoar va burama shoxli echkilardan tarqalgan deb hisoblanadi. Echkilar dastlab xonakilashtirilgan mahsuldor hayvonlar jumlasiga kiradi. Anov (Ashxobod yaqini)da topilgan qazilmalar Echki Oʻrta Osiyoda mil.dan bir necha ming yil avval boqilganini koʻrsatadi. Echki, asosan, sut, goʻsht, jun, tivit, teri va boshqalar uchun boqiladi. Oʻrtacha 9—10 yil (baʼzilari 17 yilgacha) yashaydi, xoʻjalikda 7—8 yil foydalaniladi. Uloqlari 5—8 oyligida jinsiy yetiladi, 14—18 oyligida qochiriladi. Boʻgʻozlik davri 5 oyga yaqin. Xonaki zotlarining koʻpi serpusht: har 100 bosh urgʻochi echkidan 150—250 uloq olinadi. Yaxshi ozuqa sharoitida asrab boqilganda yiliga 2-marta bolalaydi. Takalarining tirik vazni 60–65 kg dan 100 kg gacha, urgʻochilariniki 40–60 kg. Olinadigan mahsulotga qarab tivit, jun, goʻsht, sut, teri, moʻyna va aralash mahsulotlar beradigan Echki zotlari bor. Sersut zotlaridan yiliga oʻrtacha 450–550 kg gacha sut sogʻib olinadi. Sutining yogʻliligi 3,8—4,5%. Serjun zotlar juni uz. 15—18 sm, takalaridan 4–6 kg, urgʻochilaridan 3–5 kg dan jun qirqib olinadi. Sertivit zotlaridan 0,2—0,5 kg dan 2 kg gacha tivit tarab olish mumkin. Yaxshi boqilgan katta yoshdagi Echki 20–28 kg goʻsht va 4–6 kg yogʻ, 7—10 oylik Echkilar esa 12 kg goʻsht va 1,5 kg yogʻ beradi. Echki oʻlat, chechak va sil kasalliklarini yuqtirmasligi, oqsil va yengil oʻzlashtiriluvchi yogʻlarga boy sut berishi bilan eʼtiborli. Echki sutida mis, rux, marganets, yod, kumush va boshqalar shu kabi mikroelementlardan tashqari kamqonlikning oldini olishda muhym ahamiyatga ega boʻlgan kobalt moddasi nisbatan koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda jaydari (qora junli) echkilardan tashqari angor echkisi, zaane echki zoti, orenburg echki zoti va boshqalar boqiladi. Oʻrta Osiyoda 20-asrning 30—60-yillarida mahalliy dagʻal junli echkilarni angor zoti takalari bilan chatishtirib serjun echki zoti chiqarilgan.
Yana q.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Echki — bu Mayda va o‘rta o‘lchamdagi qoramol oilasiga mansub sutemizuvchi hayvon. Echki ko‘plab mamlakatlarda boqiladi va inson hayoti uchun katta ahamiyatga ega bo‘lgan chorvachilik hayvonidir. O‘zbekistonda ham echkilar keng tarqalgan bo‘lib, ularning ba’zi mahalliy navlari mavjud.
Ko‘rinishi va Tashkiliy Tuzilishi
Echkilarning rangi va o‘lchami turlicha bo‘lishi mumkin. Ko‘p hollarda ular mayda bo‘yli, uzun quloqli, ba’zida esa g‘alati mo‘ylovli bo‘ladi. Erkaklarning boshi ko‘pincha mo‘ylov bilan qoplangan, ko‘p navlarda esa mo‘ylovlar burama yoki to‘g‘ri bo‘ladi.
Tabiiy Muhit va Tarqalishi
Echki juda moslashuvchan hayvon bo‘lib, u cho‘l, tog‘ va o‘rmonzor hududlarida yashay oladi. Uzorlik bilan suvga kam ehtiyoj sezadi va qattiq iqlim sharoitiga yaxshi moslashadi. O‘zbekistonda asosan tog‘li hududlarda va adirlik joylarda uchraydi.
Foydaliligi
Asosiy foydasi — sut beradi. Echki suti juda foydali bo‘lib, uni odamlar ichimlik uchun va shuningdek pishloq tayyorlashda ishlatadilar. Echki go‘shti ham qadrlanadi. Shu bilan birga, ularning junidan jamg‘arma va kiyim-kechak tayyorlashda foydalaniladi.
Parvarishlash va ko‘paytirish
Echkilarni boqish nisbatan oson hisoblanadi. Ular turli iqlim sharoitida o‘zini yaxshi tutadi va kam oziq-ovqat bilan ham hayot kechira oladi. Ko‘paytirishda erkak va urg‘ochi echkilarni yiliga bir necha marotaba juftlashtirish mumkin, ko‘payish muddati taxminan 150 kun.
Madaniy va Ijtimoiy Ahmiyati
O‘zbek xalqi uchun echki uzoq yillar davomida muhim iqtisodiy manba bo‘lgan. Ko‘plab xalq o‘yinlari, maqollar va ertaklarda echki obraziga uchrash mumkin. Shuningdek, bu hayvon qishloq xo‘jaligida kundalik hayotda ham doimiy hamroh bo‘lib kelgan.
Xulosa
Echki nafaqat iqtisodiy, balki madaniy ahamiyatga ham molik hayvon. U insonlarga foydali sut, go‘sht va jun kabi mahsulotlarni taqdim etib, qishloq hududlarining barqarorligini ta’minlashda katta rol o‘ynaydi. O‘zbekiston sharoitida echkilarni parvarishlash an’analari davom ettirilmoqda va zamonaviy texnologiyalar yordamida yanada rivojlanmoqda.