DUKKAKDOSHLAR

DUKKAKDOSHLAR, dukkaklilar (Fabaceae, Leguminoasae) — ikki pallali o’simliklar oilasi (ko’p yillik va bir yillik o’tlar, chala butalar, butalar, lianalar va daraxtlar), 500 dan ortiq turkum, 12000 turni o’z ichiga oladi. Yer yuzining hamma o’lkalarida keng tarqalgan. Ayrim sistematikalarda Dukkakdoshlar 3 kenja oilaga — mimozadoshlar (Mimosaceae), tsezalpindoshlar (Caesalpiniaceae) va kapalakguldoshlar (Papilionaceae yoki Fabaceae) ajratilgan. Ko’p turlari dehqonchiliqda yetishtiriladi. Barglari murakkab, pat shaklli (juft yoki toq), 3 bo’lakli yoki panjasimon. Barglari asosida turli shakl va kattalikda yon bargchalari bor. Mevasi bir uyali, bitta mevabargdan tashkil topgan dukkak. Yakka yoki to’pgulga yig’ilgan. Gulqo’rg’oni 4-5 bo’lakli, kosacha va gultojga bo’linadi. Gultoji egri-bugri, 5 tojbargdan iborat: 1 yirik (elkan), 2 o’rtacha (eshkak) va 2 kichikroq kemacha hosil qiladi. Changchisi 10 ta, ba’zan 9-5 ta, odatda, 9 tasi iplar bilan birikkan bo’lib, bittasi erkin bo’ladi. Urug’chisi bitta, usti tugunchali. Dukkakdoshlarning barcha turlari o’simlikni azot bilan ta’minlovchi azot to’plovchi mikroorganizmlar bilan simbioz holatda yashaydi. Shuning uchun ham dukkakli don ekinlari boshqa ekinlar uchun eng yaxshi o’tmishdosh hisoblanadi. Dukkakdoshlar qimmatbaho oziq-ovqat, texnika, ozuqabop hamda manzarali o’simliklardir. Dukkakli don ekinlari xalq xo’jaligi uchun kata ahamiyatga ega, doni oqsil (masalan, no’xat, soya, yasmiq va hokazolar), kraxmal va moyga boy (soya, eryong’oq va boshqalar). Sug’orma dehqonchilikda Dukkakdoshlarda eng qimmatlilari ko’p yillik va bir yillik ekinlar hisoblanadi. Masalan, beda g’o’za-beda almashib ekishning asosiy ekini. Ayrim turlarining po’sti hamda yog’ochlik qismida qimmatli texnik moddalar — gummi, balzam, smolalar bor. Dukkakdoshlardan drok (sariq gulli dukkakli cho’l o’simligi), indigo va boshqalardan bo’yoqlar olinadi. Ayrim Dukkakdoshlar — akatsiya, ko’k no’xat, pechakgul, bo’ridukkak manzarali, ba’zilari esa — shirinmiya yoki qizilmiya, termopsis, sano, Kassiya va boshqa dorivor o’simliklardir. Dukkakdoshlarning ko’pchilik turlari zaharli, o’zida har xil alkaloidlar hamda glikozidlar to’playdi. Ad.: Sahobiddinov S. S, O’simliklar sistematikasi. T., 1969; Hamidov A., Nabiyev M., Odilov T., O’zbekiston o’simliklari aniqlagichi, T., 1987. Qo’ziboy Dushamov.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

DUKKAKDOSHLAR

Dukkakdoshlar — o‘simliklar dunyosiga mansub bo‘lib, ko‘p yillik yoki yillik o‘t o‘simliklari, ba’zan butalar va daraxtchalar bo‘lib, dukkak (meyva) hosil qiladigan o‘ziga xos guruhdir. Bu guruh O‘simliklar olamidagi muhim turlariga kiradi va asosan yirik tarmoqli oila bo‘lgan dukkakdoshlar oilasiga (Fabaceae) mansub.

Umumiy tavsifi:

Dukkakdoshlar o‘z nomlarini mevasining xususiyatidan oladi. Ularning mevasi qattiq qobiq bilan o‘ralgan, ichida urug‘lar joylashgan dukkak shaklida bo‘ladi.
Ularning barglari odatda juft juft yoki to‘q juft tashkil etilgan barglardan iborat.
Ko‘plab turlari tuproqni azot bilan boyitadigan simbiyotik bakteriyalar bilan bog‘langan bo‘ladi, bu esa ularni qishloq xo‘jaligining muhim qismi qiladi (masalan, loviya, no‘xat, soya, fasol va boshqalar).
Gulari odatda uch yoki besh bargli bo‘lib, ko‘pincha asalaro orqali changlanadi.

Tavsifi:

Oila: Fabaceae (yoki Leguminosae).
Meva: Dukkak — kengaygan, o‘ralgan meva turi.
Barglari: Oddiy yoki murakkab bo‘lishi mumkin, ko‘pincha juft-juft bargchalar hosil qiladi.
Gullari: To‘rtta yoki beshta gulida qizg‘ish, sariq, oq yoki binafsha rangdagi gulparchalarga ega.
Urug‘lari: Har bir urug‘ dukkak ichida joylashgan bo‘lib, ko‘p turlari oziq-ovqat sifatida ishlatiladi.

Ekologik va iqtisodiy ahamiyati:

Dukkakdoshlar qishloq xo‘jaligida tuproq sifatini yaxshilash uchun ishlatiladi, chunki ular tuproqni azot bilan boyitadigan bakteriyalar bilan simbiyotik munosabatda bo‘ladilar.
Ko‘plab dukkakdosh turlar inson oziq-ovqatida juda muhim o‘rin tutadi (no‘xat, loviya, soya, yasmiq).
Ba’zi turlari o‘tloq, bog‘ va bog‘dorchilikda ozuqa yoki yashil o‘g‘it sifatida ishlatiladi.
Shuningdek, dukkakdoshlar o‘simlik moylari, dori vositalari, o‘g‘itlar va boshqa sanoat ishlab chiqarishlarda ham qo‘llaniladi.

Mashhur dukkakdosh o‘simliklar:

Loviya (Phaseolus vulgaris)
No‘xat (Cicer arietinum)
Soya (Glycine max)
Yasmiq (Lens culinaris)
Fasoli (Vicia faba)
Yonqo‘ng‘iz (Medicago sativa) — o‘tloq o‘simlik.

Xulosa:

Dukkakdoshlar o‘simliklar dunyosida nafaqat ko‘plab turi va o‘ziga xos meva turi bilan ajralib turadi, balki qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat sanoati hamda ekologik muhitni yaxshilashda ham muhim ahamiyatga ega. Ular azot fiksatsiya qilish xususiyati tufayli tuproq unumdorligini oshirishda keng qo‘llaniladi va inson qurqilikda oziq-ovqat zanjirining asosiy qismi hisoblanadi.