DUALIZM

DUALIZM (lotincha dualis — ikki yoqlama) — bir-biri bilan birlashtirib bo’lmaydigan holatlar, tamoyillar, fikrlash tarzi, dunyoqarash, intilish va gnoseologik tamoyillar yonma-yon mavjudligini targib qiluvchi ta’limot. Dualizm plyuralizm ko’rinishlaridan biri. Dualizm terminini nemis faylasufi X. Volf (1679— 1754) kiritgan. Dualizm quyidagi juft tushunchalarni ifodalaydi: g’oyalar dunyosi va voqeiy dunyo (Platon), Xudo va iblis (yaxshilik va yomonlik tamoyili), Xudo va dunyo, ruh va materiya, tabiat va ruh, jon va tan, ob’yekt va sub’yekt, bilim va e’tiqod, u dunyo va bu dunyo, tabiat saltanati va ilohiy marhamat saltanati va boshqalar. Dualizm falsafiy, diniy, antropologik, etik shakllarda namoyon bo’lishi mumkin. Qad. davrda diniy-etik Dualizm Avestoda uchraydi. Unda dunyo taraqqiyoti jarayoni bir tomondan yaxshilik, haqiqat, yorug’lik, ikkinchi tomondan, yomonlik, jaholat, qorong’ulik o’rtasida abadiy kurash sifatida tasavvur qilinadi. Dualizm falsafada dunyoning negizida bir-biriga bog’liq bo’lmagan ikki mustaqil narsa — ruh va materiya mavjud deb bilishida ko’rinadi. Bu ayniqsa R. Dekart va I. Kant qarashlarida ko’zga yaqqol tashlanib turadi. Gegel Dualizmni idealistik monizm asosida, ya’ni mutlaq g’oya va borliq o’rtasidagi qarama-qarshilikni dialektik sintez asosida bartaraf qilishga urinadi. Monizmning boshqa shakllari ham shu yo’ldan boradi. Dualizm keyingi vaqgda psixologiyadagi psixofizik parallelizm nazariyasiga asos bo’ldi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Dualizm — bu falsafa va boshqa fan sohalarida mavjud bo‘lgan asosiy tushunchalardan biri bo‘lib, u ikki asosiy, bir-biridan farq qiluvchi komponentlar yoki elementlarning mavjudligini nazarda tutadi. Dualizm atamasi lotin tilidan kelib chiqqan bo‘lib, "ikki tomon" yoki "ikki tur" degan ma’noni anglatadi.

Falsafada dualizm ko‘pincha ong va tananing alohida-aloha bo‘lishi shaklida ko‘rib chiqiladi. Bu qarashga ko‘ra, insonning ruhiy va jismoniy jihatlari bir-biridan farq qiladi va har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Misol uchun, Rene Dekart (1596–1650) dualizmni ong (ruh, aql) va tana (modda) ikki asosiy real obyekti sifatida qaradi. Dekartning fikricha, ong erkin irodaga ega bo‘lgan va moddiy olamdan mustaqil bo‘lgan elementdir. Tana esa moddiy bo‘lib, tabiiy qonunlarga bo‘ysunadi.

Dualizmning boshqa shakllari ham mavjud, masalan:

Metafizik dualizm — olamning asosiy tuzilishi ikki turdagi mavjudotlardan iborat deb qaraydi (masalan, ruh va materiya).
Axloqiy dualizm — yaxshi va yomon kuchlarning qarama-qarshi mavjudligi haqida nazariya.
Epistemologik dualizm — bilim haqida tushuncha bo‘lib, ma’lumot va haqiqatning ikki xil turdagi manbalaridan so‘zlaydi.

Dualizmga qarshi bo‘lgan konsepsiyalarga monizm kiradi. Monizmda esa olamning asosiy elementi birtadan iborat deb hisoblanadi — masalan, faqat materiya yoki faqat ong.

Dualizmning ahamiyati:

Inson ongining va tanasining alohida elementlar ekanligi g‘oyasi inson tabiatini chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Diniy, axloqiy, falsafiy savollarga javob qidirishda muhim rol o‘ynaydi.
Zamonaviy ilm-fanda ong va miyada qanday aloqalar borligi bo‘yicha tadqiqotlarning asosini tashkil qiladi.

Xulosa qilib aytganda, dualizm inson tafakkurida va dunyoqarashda uzoq vaqt davomida o‘rin olgan asosiy konsepsiyalardan biri bo‘lib, uning turli sohalarda qo‘llanilishi mavjud.