Do‘mbira

Doʻmbira (tanbura soʻzidan) — torli chertma xalq musiqa cholgʻusi. Oʻzbek va qozoq kabi Doʻmbira turlari mavjud: 1) oʻzbek Doʻmribasining dastasi silliq, pardalari belgilanmagan boʻladi. Cholgʻuning asosiy qismi (kosaxona va dasta) oʻrik, togʻolcha yoki archa daraxtidan yaxlit tarzda, kosaxonasi oʻyib ishlanadi. Pay torlari kvarta, kvinta, baʼzida oktava oraligida sozlanadi. Diapazoni taxminan 2 oktava boʻladi. Asosan Surxondaryo, Qashqadaryo va Samarqand viloyatlari, shuningdek, boshqa vilo-yatlarning ayrim tumanlarida tarqalgan. Mazkur cholgʻudan baxshilar xalq dostonlarini, termalarni kuylashda joʻrovoz sifatida, doʻmbirakashlar esa „Choʻponcha“, „Doʻmbira kuy“, „Baxshi kuy“, „Kelinoy“, „Qoʻngʻiroti“ kabi Doʻmbirasi kuylarini ijro qilishda foydalanadilar. Tashqi koʻrinishi, tuzilishi va tembri Doʻmbirasiga oʻxshash boʻlgan cholgʻu sozlari oltoylarda (topshur), tojiklarda, afgʻonlarda (doʻmbiroq) mavjud; 2) qozoq doʻmbirasi ning 2 asosiy turi mavjud. Gʻarbiy Qozogʻiston D.si noksimon, kosaxonasi oʻyilgan, uzun va tor dastasida 13—14 parda bogʻlanadi. Unda asosan Qoʻrmangʻozi, Dauletkerey, Bayserke, Tattimbet, Qazangʻap kabi qozoq kuyshilari bastalagan cholgʻu kuylari ijro etiladi. Sharqiy Qozogʻiston Doʻmbirasi uchburchak yoki kurakcha shaklida boʻlib, uning nisbatan keng va kalta dastasiga 7—9 parda bogʻlanadi. Koʻprok, oqinpar tomonidan joʻrovoz soz sifatida foydalaniladi. Qozoq Doʻmbirasi ijro usullarining xilmaxilligi, ifodaviy imkoniyatlarining kengligi tufayli qozoklarning eng sevimli xalq hamda professional (18-asrdan) musiqa cholgʻusiga aylangan. 1930-yillardan oʻzbek va qozoq Doʻmbirasining qayta ishlangan turlari (prima, alt, tenor, bas, kontrabas) xalq cholgʻulari orkestrlari tarkibiga kiritildi.

Adabiyot

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Do‘mbira — o‘zbek xalq musiqasida muhim o‘ringa ega bo‘lgan an’anaviy torli cholg‘u asbobidir. Bu asbob o‘zbek xalqining madaniy merosini ifodalovchi boy san’at belgilaridan biridir. Do‘mbira ko‘pincha xalq qo‘shiqlari, raqs musiqa va dostonlar ijrosida ishlatiladi.

Do‘mbiraning tuzilishi va shakli:

Do‘mbira odatda yog‘ochdan yasaladi va uzun bo‘yinli, ikkita yoki undan ko‘p simga ega bo‘ladi. Simlarining soni va tartibi hududga qarab farq qilishi mumkin. Asbobning tanasi ko‘pincha yassi yoki yumaloq shaklda bo‘ladi, uzun bo‘yiniga esa tor va chuqur bo‘g‘inlar joylashtiriladi.

Ovoz chiqarish usuli:

Do‘mbira plektr yoki barmoqlar bilan chalib ijro qilinadi. Simlarni chalqillatish va turli ohanglarni hosil qilish orqali o‘ziga xos kuylar yaratish mumkin. Bu asbobning ohanglari juda boy va jonli, shuningdek, ritmik qismda muhim ahamiyatga ega.

Tarixiy va madaniy ahamiyati:

Do‘mbira Markaziy Osiyo, shu jumladan O‘zbekiston va Qozog‘iston hududlarida asrlar davomida ishlatilib kelgan. O‘zbek xalqining to‘y va bayramlarida, shuningdek, folklor spektakllari va doston o‘qilishlarida do‘mbira asosiy musiqiy vosita hisoblanadi.

Do‘mbira xalqning qadimiy qahramonlik dostonlari va qayta-qayta aytilib kelgan qo‘shiqlariga hamroh bo‘lib, ularning esda qolishi va avloddan-avlodga yetkazilishida muhim rol o‘ynaydi.

Xulosa:

Do‘mbira — o‘zbek milliy madaniyati va san’ati uchun bebaho asbob bo‘lib, uning chalinish usullarini o‘rganish hamda onglash yosh avlod uchun milliy ildizlarni anglash, tarix va madaniyatni asrab-avaylashda muhimdir. Bugungi kunda do‘mbira ko‘plab musiqachilar tomonidan ijro etiladi va zamonaviy musiqaga yangi nafas olib kirish imkonini beradi.