DO’LANA

DO’LANA (Crataegus L.) — ra’nodoshlar oilasiga mansub daraxt yoki buta. Balandligi 6-10 metr, tanasining yo’g’onligi 40-50 santimetr, sershox. 890 turi bor, shundan 10 turi O’zbekistonda o’sadi, Xitoy, Ispaniya, Italiya, Jazoir, Amerika va boshqa mamlakatlarda ham tarqalgan. Barg cheti yirik tishli yoki patsimon bo’lingan, poyaga ketma-ket o’rnashgan. Guli mayda, to’pgulga yig’ilgan. Mevasi 1-5 danakli. Do’lananing manzarali o’simlik sifatida o’stiriladigan, shuningdek, bo’riko’z Do’lana, sariq Do’lana, qizil Do’lana degan turlari bor. Do’lana yovvoyi holda O’zbekistonning tog’li tumanlarida, dengiz sathidan 1000 1500 metr balandlikda, ko’pincha, yakka holda o’sadi, ba’zan kichik Do’lana zorlar ham uchraydi. Ba’zi turlarining mevasi yirik, ko’p iste’mol qilinadi. Sariq Do’lana guli nectar (gulshira)ga boy. Do’lana may—iyunda gullaydi, sentabr oxirlarida pishadi, 25-30 yoshli daraxti 70-80 kilogramm hosil beradi. Mevasi tarkibida 11,5—15,9% qand, 8% yog’, 0,67—0,88% olma kislota bor. Xalq tabobatida ishtaha ochuvchi, ichni qotiruvchi dori sifatida qo’llaniladi. Do’lana bargi, po’stlog’i va ildizi qaynatmasi bilan matolarni sariq va qo’ng’ir rangga bo’yash mumkin. Do’lana olma, nok, behi uchun yaxshi payvandtag bo’ladi. Urug’i, ildizi, ildiz bachkisi va ildiz poyasidan, parxish yo’li bilan ham ko’paytiriladi. Danagining qobig’i juda qattiq, ekilgandan keyin 2 – yoki 3 – yili unib chiqadi. Uni sulfat kislotaga 12 soat solinib, nam qumda baxrrgacha saqlansa, 1-yiliyoq unadi. Do’lana sovuqqa, qurg’oqchilikka chidamli. Do’lanadan yashil devor va ihota daraxtzorlari qosil qilishda, eroziyaga qarshi tog’ yon bag’irlarini mustahkamlashda foydalaniladi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Do‘lana — bu o‘zbek xalq folklorida keng tarqalgan she’riy janr yoki shakl. Do‘lana ko‘pincha qasida va mukhammas singari to‘rtliklardan tashkil topgan she’rlar bo‘lib, ularning o‘ziga xos yozilish qoidalari va mavzulari mavjud.

Do‘lana so‘zi arabcha “dawlana” (دوْلَة) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “davlat” yoki “holat” ma’nolarini anglatadi. O‘zbek adabiyotida esa do‘lana ko‘p hollarda ma’lum bir mavzu, hissiyot yoki voqeani bayon etish uchun ishlatiladigan o‘ziga xos she’r shakli sifatida qaraladi.

Do‘lana asosan sevgi, tabiat, hayot, xalq hayoti va ma’naviyat haqida yozilgan bo‘ladi. U o‘zbek mumtoz she’riyatida alohida o‘rin tutadi va ko‘plab mashhur shoirlar do‘lana janrida ijod qilishgan.

Misol uchun, do‘lana she’rida odatda baytlar o‘xshash kelishik va ritmga ega bo‘lib, uni yodda saqlash va o‘qish oson bo‘ladi. Shuningdek, do‘lana ko‘pincha og‘zaki ijro etilishi uchun mo‘ljallangan, shuning uchun uning ohangi va uslubi tilga va tinglovchiga yoqimli bo‘lishi kerak.

Do‘lana janrini rivojlantirishda o‘zbek xalqining musiqiy an’analari va badiiy didi muhim rol o‘ynagan. Bugungi kunda ham do‘lana xalq ijodi va adabiyotida qadrlanib, yangi talqinlarda ijod qilinmoqda.