DIRIJABL

DIRIJABL (Fransuzcha dirigeable — boshqariluvchi) — havodan yengil uchish apparati; boshqariladigan aerostat; korpusiga to’ldirilgan gaz (geliy yoki vodorod) ning ko’tarish kuchi hisobiga balandlaydi. Asosiy qismlari: korpus, qanot, stabilizator, boshqarish rullari, odamlar o’tiradigan va dvigatellar o’rnatiladigan qismi — gondola. Dirijablga bir yoki bir necha vintli dvigatel o’rnatiladi. Dirijablning yumshoq, yarim qattiq turlari bo’ladi. Dirijabl korpusi pishiq matodan qilinadi, ba’zilarining qorin tomoniga metall ferma ham o’rnatiladi. Dirijablni balandlatish uchun ballast (ortiqcha yuk)ning bir qismi tashlanadi, pastlatish uchun gazning bir qismi chiqarib yuboriladi. Dirijablning tezligi 100-135 km/soat dan oshmaydi, hajmi — 200 ming m3gacha. Dirijabllar borish qiyin bo’lgan, aerodromlar yo’q joylarga yuk va yo’lovchilar tashishda, suv osti kemalarini qidirishda qo’llanilgan. Frantsuz ixtirochisi A. Jiffar bug dvigatelli boshqariladigan aerostatda birinchi bo’lib parvoz qilgan (1852). Dirijabldan asosan 20-asr 50-yillarigacha foydalanilgan. 70-yillarda qisman tiklangan (masalan, GFR, Frantsiyada). Hozir Dirijabl o’rniga vertolyot ishlatilmoqda.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Dirijabl — bu havoda suzuvchi, katta hajmdagi gaz (odatda vodorod yoki geliy) bilan to‘ldirilgan yengil uchuvchi qurilma. Dirijabllar havo orqali uzoq masofalarga, ko‘p soatlar yoki kunlab davom etishi mumkin bo‘lgan parvozlar uchun mo‘ljallangan. Ular o‘zi boshqariladigan uchish qurilmasi hisoblanadi va ballonga o‘xshash tabiiy ko‘tarilish kuchidan foydalanadi, lekin boshqaruv vositalari va dvigatellari tufayli yo‘nalishni o‘zgartirishi mumkin.

Tarixi

Dirijabl so‘zi nemis tilidagi "Luftschiff" yoki fransuz tilidagi "dirigeable" so‘zidan kelib chiqqan, bu "boshqariladigan" yoki "yo‘naltiriladigan" degan ma’nolarni anglatadi. Ularning tarixi XIX asrning oxirlariga borib taqaladi. 1900-yillarda dirijabl ishlab chiqish va parvozlarda keng qo‘llanila boshlandi.

Tuzilishi

Dirijablar bir nechta asosiy qismdan tashkil topgan:

Gaz ballonlari: Katta hajmdagi yengil gaz bilan to‘ldirilgan qism, ko‘tarilish kuchini ta’minlaydi.
Korpus yoki ramka: Ba’zan metall yoki uglerod tolali yengil materiallardan tayyorlanadi, bu dirijablning shaklini saqlash uchun kerak.
Parvoz boshqaruv kabinasi: Uchuvchilar va boshqaruv uskunalari joylashgan qism.
Dvigatellar va propellerlar: Ularning yordamida dirijabl yo‘nalishni o‘zgartiradi va tezlikni boshqaradi.

Foydalanish sohalari

Harbiy maqsadlar: Ilk bor birinchi jahon urushi vaqtida kuzatuv va razvedka vositasi sifatida ishlatildi.
Sayohat va yo‘lovchi tashish: XX asr boshlarida mashhur bo‘lib, katta masofalarni osmonda kesib o‘tishga imkon berdi.
Reklama va monitoring: Hozirgi kunda reklama bannerlari, teleko‘rsatuvlar monitoringi yoki kutilmagan geografik joylarda kuzatuv ishlari uchun ishlatiladi.
Ilmiy tadqiqotlar: Atmosferaning yuqori qatlamlarini o‘rganish uchun.

Afzalliklari va kamchiliklari

Afzalliklari:

Katta yuk ko‘tara oladi.
Uzoq vaqt havoda qolishi mumkin.
Deganda siljish imkoniyati (ko‘p uchuvchi elementlarga nisbatan ancha barqaror).

Kamchiliklari:

Tabiiy gazlarni ishlatishda xavfsizlik muammolari mavjud (masalan, vodorod portlashi).
Dvigatel samaradorligi past.
Shamol va ob-havoning o‘zgarishi ularning parvozini qiyinlashtiradi.

Dirijabl – tarixda insonlarning havo bo‘ylab harakatlanishidagi muhim bosqich bo‘lib, bugungi kunda ham muayyan sohalarda o‘z ahamiyatini saqlab kelmoqda.