DIAKRITIK BELGILAR

DIAKRITIK BELGILAR (Yunoncha diakritikos — farqlovchi, farqlashga xizmat qiluvchi) — satrlar ustiga yoki ostiga, kamdan-kam hollarda ichiga qo’yiladigan, harflarga asoslangan yozuvlarda ishlatiladigan belgilar. Diakritik belgilar ayrim belgi — harf mohiyatini o’zgartirish yoki uni aniqlashga xizmat qiladi. Diakritik belgilarning kuyidagi turlari farqlanadi: a) harfga yangicha funktsiya yuklaydigan belgilar (masalan, o’zbek kirill alifbosidagi — y, yo, g’, q, va boshqalar, o’zbek lotin alifbosidagi —o’ (o’), ya(q) va boshqalar); b) tovushning variantlarini ifodalovchi belgilar (masalan, Fransuzcha yo, yo, yo, bular yana ma’no farqlash xususiyatiga ham ega). Ayrim Diakritik belgilar harfni ajratib o’qishlikni ko’rsatadi (masalan, Fransuzcha— I). Prosodik Diakritik belgilar harf ifodalovchi tovushning cho’ziq yoki qisqaligini, urg’u va uning turlarini, tonni bildiradi (masalan, Vetnam tilida, Xitoy tili uchun lotin grafikasi asosidagi ba’zi loyihalarda). Diakritik belgilar ba’zi transkripsiyalar tizimida va xalqaro alifbolar loyihalarida katta ahamiyatga ega. Ayni bir xil Diakritik belgilar turli milliy yozuvlarda turlicha funktsiyani bajaradi. Diakritik belgilar eng ko’p uchraydigan tillar — frantsuz, polyak, Chex, portugal, lotin, Litva tillaridir. Turkiy tillarda, xususan, o’zbek tilida ham Diakritik belgilar mavjud. Diakritik belgilar Arab yo’zuvida ham keng qo’llanadi, bularning ahamiyati ayniqsa turli Arab va boshqa musulmon mamlakatlarda Qur’oni Karimni tilovat qilishda muhim ahamiyat kasb etadi, ya’ni bir xil o’qilishini ta’minlaydi. Araf alifbosi asosidagi boshqa xalqlar yozuvlari ham bundan mustasno emas (masalan, fors, urdu va boshqa tillarda). Diakritik belgilar hind yozuv tizimlarida ham uchraydi, bularda dimoqda hosil bo’ladigan undoshlarni farqlaydi, shuningdek, cho’ziqlik va qisqalikni ko’rsatadi (masalan, “i” va “Ji). Ba’zi olimlar som (Arab, yahudiy) tillarida ham Diakritik belgilar mavjud deb ta’kidlaydilar, bunda unli tovushlar undoshlar ostiga nuqta va chiziqcha qo’yish bilan anglashiladi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Diakritik belgilar — bu harflarga qo‘shiladigan kichik belgilar bo‘lib, ular tovush yoki ma’noni aniqroq ifodalash uchun ishlatiladi. Diakritik belgilar harflarning talaffuzini, urg‘usini yoki ma’nosini o‘zgartiradi. Ular dilda yozma ravishda fonetik farqlarni ko‘rsatishda muhim ahamiyatga ega.

Diakritik belgilar haqida umumiy ma’lumot

Ma'nosi va vazifasi: Diakritik belgilar ko‘pincha harflarning talaffuzini o‘zgartirish, tovushning uzunligini yoki qisqaligini ko‘rsatish, urg‘u, intonatsiya va ba’zan grammatik vazifalarni belgilash uchun ishlatiladi.
Tarixi: Diakritik belgilar ilgari yozma tillarda tovush farqlarini aniqroq ifodalash uchun paydo bo‘lgan. Masalan, lotin alifbosida ayrim tovushlarni farqlash uchun kichik chiziqlar yoki nuqtalar qo‘shilgan.
Tillar va diakritik belgilar: Ko‘plab dunyo tillari diakritik belgilarni ishlatadi. Masalan, fransuz tilida (é, è, ê), nemis tilida (ä, ö, ü, ß), ispan tilida (ñ, á) va o‘zbek tilida (o‘, g‘) kabi.

O‘zbek tilidagi diakritik belgilar

O‘zbek alifbosida ham ba’zi diakritik belgilar mavjud, ular quyidagilar:

‘ (apostrof) — bu belgidan o‘zbek tilida ayrim harflarni ko‘rsatishda foydalaniladi. Masalan:
- O‘ — bu harf "o" ovozidan farqli ravishda talaffuz qilinadi (masalan, "o‘qituvchi").
- G‘ — boshqa shepilgan tovush, "g" harfiga o‘xshash (masalan, "g‘isht").
Apostrof diakritik belgi sifatida harfni o‘ziga xos tovush bilan ajratib ko‘rsatadi.

Diakritik belgilar turlari

Diakritik belgilar ko‘plab turlarga bo‘linadi, shu jumladan:

Kaset (ˇ) — chech (check) belgisi, masalan, če-x-k harflarda.
Akut (´) — urg‘u yoki baland tonni ko‘rsatadi (é, á).
Grev (ˋ) — past ton yoki urg‘u ko‘rsatiladi (è, à).
Tilde (˜) — tovushni nasal yoki boshqa shaklda o‘zgartiradi (ñ).
Umlaut (¨) — tovushning nutqdagi o‘zgarishini ko‘rsatadi (ä, ö, ü).

Diakritik belgilar ahamiyati

Fonetik aniqroq yozuv: Diakritik belgilar talaffuzdagi farq va noaniqliklarni yo‘q qiladi.
Ma’nolarni ajratish: Ba’zan diakritik belgi bo‘lmasa, so‘zlar bir-biriga o‘xshab qoladi, ma’nolari aralashib ketadi.
Tilni o‘rganishda yordam: Tilni to‘g‘ri o‘rganish uchun diakritik belgilar yordamida tovushlarni ajratib aniqlash osonlashadi.

Xulosa

Diakritik belgilar dunyo miqyosida turli tillarda talaffuz va ma’noni to‘g‘ri ifodalashda muhim vosita hisoblanadi. O‘zbek tilida esa apostrof belgisi diakritik belgi sifatida ishlatilib, maxsus tovushlarni ko‘rsatadi. Shu sababli, ularni yozuvda to‘g‘ri qo‘llash lug‘at va talaffuzning aniq bo‘lishida muhim ahamiyatga ega.