DETERMINIZM

DETERMINIZM (lotincha determine -aniqlayman) — barcha hodisalarning o’zaro ob’yektiv qonuniy aloqadorligi va sababiy bog’lanishi to’g’risidagi falsafiy ta’limot. Indeterminizmning qarama-qarshisi. Determinizmning mazmuni sababiyat tushunchasida ifodalanadi, ya’ni bunda bir hodisa (sabab) muayyan sharoitda zaruriyatni tug’diradi, bu esa boshqa hodisa (oqibat) ni vujudga keltiradi. U inson ongiga bog’liq emas. Yunon faylasuflari Geraklit, Demokrit, Epikur hamda Sharq mutafakkirlari Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Ulug’bek va boshqalar ham Determinizmni e’tirof etishgan. Determinizm printsipi ilmiy bilimning barcha sohalarida yo’l-yo’riq ko’rsatuvchi, haqiqatni bilishning samarali vositasi bo’lib xizmat qiladi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Determinism (Deterministlik) — voqealar va hodisalar qatʼiy sabab-oqibat qonunlariga binoan yuz berishini taʼkidlovchi falsafiy qarash. Deterministlik nazariyasiga ko‘ra, har bir hodisa oldingi holatlar va sabablar natijasida albatta sodir bo‘ladi va boshqa hech qanday tasodifiy yoki beqaror omillar taʼsir qilmaydi.

Determinizmning asosiy tushunchalari:

Sabab-oqibat bog‘liqligi: Har bir hodisa oldingi hodisalar natijasida hosil bo‘ladi. Masalan, agar siz kitobni stolga qo‘ysangiz, u yerda turadi — bu holat oldingi holatlarning natijasidir.
Oldindan belgilanganlik: Agar tabiatning barcha qonunlari va dastlabki sharoitlar ma’lum bo‘lsa, kelajakdagi barcha hodisalarni aniq taxmin qilish mumkin. Bu esa vaqt o‘tishi bilan yuz beradi.
Tasodifiylikning yo‘qligi: Deterministlik nazariyasida hodisalar tabiatan tasodifiy emas, balki qatʼiy qoidalar asosida sodir bo‘ladi. Tasodif sifatida ko‘riluvchi hodisalar aslida bizda mavjud bo‘lmagan maʼlumotlar sabab yuz beradi.

Determinizm turlari:

Klassik determinism: Newton fizikasi vaqtga nisbatan qatʼiy va sobit qoidalarni taʼkidlaydi. Masalan, fizika qonunlariga binoan harakatning oldingi holati keyingi harakatni belgilaydi.
Biologik determinism: Organizmlarning xulq-atvori va rivojlanishi genlar va irsiy omillarga tashkil etilgan deb hisoblanadi.
Psixologik determinism: Unga ko‘ra, insonning fikr va harakatlari uning bolalik tajribalari, o‘rgangan odatlari va ichki psixologik jarayonlar asosida shakllanadi.
Tarbiyaviy (sotsial) determinism: Jamiyatdagi ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy sharoitlar insonning harakatlarini belgilaydi.

Determinizm va erkin iroda

Deterministlik nazariyasida erkin iroda tushunchasi murakkab savolga aylanar ekan, chunki har bir insonning qarori oldingi sabablar zanjiri orqali aniqlangan hisoblanadi. Ammo baʼzi falsafy yo‘nalishlar kompatibilizmni ilgari suradi, yaʼni erkin iroda va determinism birga mavjud bo‘lishi mumkin, degan fikrni qo‘llab-quvvatlaydi.

Determinizmning zamonaviy nuqtai nazari

Modern fizikada ayniqsa kvant mexanikasining rivojlanishi bilan determinism tushunchasi qayta ko‘rib chiqilmoqda. Kvant dunyosida hodisalar qisman tasodifiy va ehtimollik orqali yuz beradi, bu esa anʼanaviy determinist qarashga qarama-qarshi.

Xulosa

Determinism — voqealar tabiati qatʼiy sabab-oqibat qoidalariga tayanishi haqidagi nazariya bo‘lib, u inson tafakkuri, tabiat qonunlari va hayotiy jarayonlarni tushunishda muhim rol o‘ynaydi. Lekin zamonaviy ilm-fan rivoji ushbu tushunchaning cheklanganligini ko‘rsatmoqda.

Agar qo‘shimcha maʼlumot kerak bo‘lsa yoki boshqa sohalarda misollar keltirishni istasangiz, marhamat so‘rashingiz mumkin!