DENITRIFIKATSIYA

DENITRIFIKATSIYA (de… nitrogenium — azot va faclo — qilaman) — nitratlarning denitrifikasiyalovchi bakteriyalar tomonidan molekulyar azotgacha kaytarilishi jarayoni. Bunda tuproqdagi nitrat, nitrit, ammiak va amin birikmalar bakteriyalar ta’sirida parchalanib, ulardagi azot gaz holidagi molekulyar azotga aylanadi, nitrifikasiyaga qaramaqarshi jarayon. Denitrifikatsiyani birinchi marta frantsuz olimlari E. Gayon va G. Dyupetilar aniqlagan. Bakteriyalar nitratlarni kaytarish uchun zarur bo’lgan energiyani organik moddalar (uglevodlar, spirtlar, organik kislotalar) ning oksidlanishi natijasida oladilar, nitratlardagi kislorod esa elektron va vodorodning aktseptori hisoblanadi. Shuningdek, oltin-gugurt yoki molekulyar vodorod oksidlanishida nitratlarni tiklovchi denitrifikasiyalovchi bakteriyalarning ayrim bir turlari ham bor. 1 gramm tuproqda o’n va yuz ming denitrifikasiyalovchi bakteriyalar mavjud bo’ladi. Lekin tuproqda Denitrifikatsiya jarayoni faol yuz berishi uchun nitratlarning yetarli mikdori va oson parchalanadigan azotsiz organik moddalar, optimal reaktsiya (rn 7,0—8,2), harorat 25-30°S va eng muhimi — anaerob sharoitlar bo’lishi kerak. Shu sababli Denitrifikatsiya sernam, havo yomon almashadigan tuproqlarda yaxshi kechadi. Denitrifikatsiya tuproqda azot birikmalarining kamayib ketishiga olib keladi va qishloq xo’jalik ishlab chiqarishiga zarar keltiradi. Yerni yumshatish Denitrifikatsiyani susaytiradi. Abdukarim Zikiryoyev.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Denitrifikatsiya – azot aylanish jarayonining bir qismi bo‘lib, unda nitrat (NO3-) kislorodsiz sharoitda mikrobiyal faoliyat natijasida azot gaziga (N2) yoki azot oksidlariga (NO, N2O) aylantiriladi. Bu jarayon tuproq va suv muhitida sodir bo‘ladi va azotning atmosferaga qaytishini ta’minlaydi.

Denitrifikatsiyaning mohiyati va jarayoni

Denitrifikatsiya anaerob yoki kam kislorodli sharoitlarda amalga oshadi. Bunda nitrat oksidlovchi moddalar o‘rniga oksidlovchi kimyoviy birikma sifatida ishlatiladi va nitrat mikroorganizmlar tomonidan ketma-ket qayta ishlanib, azot gaziga aylantiriladi.

Bu jarayon quyidagi bosqichlarda kechadi:

Nitratning kamayishi (nitrat reduktsiyasi): NO3- → NO2-
Nitritning kamayishi (nitrit reduktsiyasi): NO2- → NO
Azot oksidining kamayishi: NO → N2O
Dimik azot (azot gazining) hosil bo‘lishi: N2O → N2

Denitrifikatsiyaning ahamiyati

Azot aylanishining yakuniy bosqichi: Denitrifikatsiya orqali azot tuproqdan chiqib, atmosfera gaziga aylanadi.
Tuproqda azotning yig‘ilishi oldini oladi: Ortiqcha nitrat miqdori tuproq va suv muhitini ifloslantirishi mumkin. Denitrifikatsiya bu borada tabiat tomonidan muvozanatni saqlaydi.
Qishloq xo‘jaligida ahamiyati: Nitratning kamayishi sug‘orilgan maydonlarda o‘simliklar uchun zararli bo‘lishi mumkin, chunki azot o‘simliklarni o‘sish uchun zarur. Shuning uchun denitrifikatsiya nazorat qilinishi kerak.
Atrof-muhit muhofazasi: Azot oksidlari (NO va N2O) qisman issiqxona gazlari hisoblanadi, shuning uchun denitrifikatsiyaning ortib ketishi global isish jarayoniga ta’sir qilishi mumkin.

Denitrifikatsiyani amalga oshiruvchi mikroorganizmlar

Denitrifikatsiya jarayonini bakteriyalar bajaradi. Ular orasida:

Pseudomonas,
Paracoccus,
Bacillus kabi turlar bor.

Bu bakteriyalar azotni oksidlovchi moddalar o‘rniga nitrat va nitritlardan foydalanishadi.

Qanday sharoitlarda denitrifikatsiya sodir bo‘ladi?

Kislorod yetishmovchiligi (anaerob sharoitlar)
Guruch maydonlari, botqoq tuproqlari, botqoqlik suv osti qatlami kabi sharoitlar
Organik moddalar mavjudligi (bakteriyalar uchun oziq modda)

Xulosa

Denitrifikatsiya – bu tabiiy jarayon bo‘lib, u tuproq va suv muhitidagi azot moddalari balansini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, bu jarayonni boshqarish va nazorat qilish qishloq xo‘jaligi va atrof-muhit muhofazasi uchun zarurdir. Denitrifikatsiya ayniqsa tuproq unumdorligi va ekologik muvozanatni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.