DEN SYAOPIN

DEN SYAOPIN (1904, Sichuan – 1997, Pekin) — Xitoy davlat va siyosat arbobi, Xitoy Kompartiyasi (XKP) maslahatchilar Markaziy komissiyasining raisi (1982— 87). XXR Markaziy harbiy kengashi raisi (1983-90). 1975— 76 va 1977-82 yillarda XKP Markaziy Komiteti raisining o’rinbosari. XKP MK bosh kotibi (1956-66). XXR Davlat ma’muriy kengashi bosh vazirining o’rinbosari (1952-54), XXR Davlat kengashi bosh vazirining o’rinbosari (1954-66). XKP MK harbiy Kengashining raisi (1981-89). “Madaniy inqilob” davrida (1966-76) “Mao Szedunga qarshi qaratilgan yo’lni o’tkazganligi” uchun Den Syaopin ta’qibga uchragan va surgun qilingan. Mao Szedun o’limidan keyin (1976 yil sentabr) rahbarlik ishiga qaytarildi va avvalgi hamma lavozimlariga tiklandi (1977). XKP MK ll-chaqiriq 3-plenumida (1978 yil dekabr) Den Syaopin tashabbusi bilan mamlakat miqyosida tub iqtisodiy islohotlar o’tkazish, bozor tizimini yaratish, xorijiy mamlakatlar bilan savdo, sanoat, moliya sohalarida hamkorlikni keng yo’lga qo’yish va boshqa yirik tadbirlar majmui ishlab chiqildi va muvaffaqiyatli amalga oshirila boshlandi. Den Syaopin butun dunyoda “Xitoyni qayta qurish me’mori”, “Xitoy islohotining otasi” sifatida tan olindi. Uning Xitoyda bozor munosabatlarini qaror toptirishga oid fikrlari “Hozirgi Xitoyning asosiy masalalari” kitobida (1988) bayon qilingan.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Den Syaopin (Den Xiaoping) — XX asrning eng muhim va ta’sirli siyosatchilaridan biri, Xitoy xalq Respublikasining asoschilaridan biri va uning modernizatsiyasi, iqtisodiy islohotlari uchun mas’ul yuzlab siyosiy lideri hisoblanadi. U 1904-yilda Xitoyning Sichuan provinsiyasida tug‘ilgan va 1997-yilda vafot etgan.

Den Syaopin xalqaro maydonda Xitoyni iqtisodiy jihatdan rivojlantirishda muhim rol o‘ynagan. U 1978-yildan boshlab Xitoyda iqtisodiy islohotlarni yo‘lga qo‘ygan. Uning siyosati “Iqtisodiyotning modernizatsiyasi” deb atalgan va u Xitoy iqtisodiyotini marksistik rejimdan bozor iqtisodiyotiga o‘tkazishda katta g‘amxo‘rlik qilgan. Den Syaopin qishloq xo‘jaligi, sanoat, tashqi savdo va mudofaa sohalarida tub islohotlarni amalga oshirdi.

Uning mashhur “Xitoyning milliy qurilishi uchun ikkita kompyuter” deyilgan siyosiy kontseptsiyasi mavjud bo‘lib, bu Xitoyning siyosiy barqarorligini saqlab qolgan holda iqtisodiy rivojlanishga yo‘naltirilganligini anglatadi. Den Syaopinning rahbarligi ostida Xitoyda maxsus iqtisodiy zonalar tashkil etildi, ularning maqsadi xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va eksportni rivojlantirish bo‘ldi.

Den Syaopinning siyosati “Xitoyning ochiq eshik siyosati” deb ham ataladi, bu esa Xitoyni dunyo iqtisodiyotiga integratsiyalashishini ta’minladi. Uning islohotlari Xitoy xalqining hayot darajasini sezilarli darajada oshirdi va uni dunyoning yetakchi iqtisodiy davlatlaridan biriga aylantirdi.

Shuningdek, Den Syaopinning siyosiy faoliyati davomida ba’zi qarama-qarshiliklar yuzaga kelgan, xususan, 1989-yildagi Tiananmen maydoni voqealari kontekstida. Lekin umumiy baholashda Den Syaopin Xitoyning iqtisodiy taraqqiyotining poydevorini yaratgan buyuk rahbar sifatida qabul qilinadi.