Deflyasiya (iqtisodiyot)
Deflyasiya (iqtisodiyotda), dezinflyasiya — inflyasiya davrida chiqarilgan muomaladagi ortiqcha qogʻoz pulni kamaytirish; davlat to-monidan muomaladagi pul miqdorini kamaytirishga qaratilgan moliya va pul-kredit tadbirlari (soliqlarni oshirish, qimmatli qogʻozlar sotish, tovar narxlari darajasini pasaytirish, ish haqi oʻsishiga yoʻl qoʻymaslik, tashqi savdoni jonlantirish, banklar hisob stavkasini oshirish, omonatlar oʻsishini ragʻbatlantirish va b.). Statistik jixatdan D. muomaladagi pul massasi umumiy hajmining yalpi mahsulot, tovar muomalasi va pulli xizmatlar qiymatlari yigʻindisiga nisbati bilan ifodalanadi. Odatda, D.ni davlatlar pul islohoti arafasida oʻtkazadi. Mas, Buyuk Britaniyada 1925-yil pul islohotidan 2 yil oldin — 1923-yilda muomaladagi pullar 541 mln. funt sterlingdan 378 mln. funt sterlinggacha kamaytirilgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin koʻpgina boshqa davlatlarda ham muomaladagi pul miqdorini kamaytirish, tovar narxining oʻsishini susaytirish va b. tadbirlar amalga oshirildi. Oʻzbekistonda yangi soʻm muomalaga kiritilgunga qadar (1994-yil 1 iyul) D. tadbirlari amalga oshirildi.
Adabiyot
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Deflyasiya — bu iqtisodiyotda umumiy narxlar darajasining uzluksiz pasayishi holatidir. Boshqacha qilib aytganda, deflyasiya bo‘lganda pul qiymati ortadi va tovarlar hamda xizmatlar narxi tushadi.
Deflyasiyaning sabablari
- Talabning pasayishi: Agar iste’molchilar va firmalarning xarid qilishga qobiliyati yoki istagi kamayib, talab kamayadigan bo‘lsa, narxlar tushadi.
- Ishlab chiqarish ko‘payishi: Agar iqtisodiyotda ishlab chiqarish ko‘plab mahsulotlar yaratilsa va ularning miqdori talabdan oshib ketsa, bu narxlarning pasayishiga olib keladi.
- Pul massasining qisqarishi: Markaziy bank tomonidan pul muomalasiga chiqarilgan pul miqdori kamayganda yoki kreditlash qiyinlashganda, narxlar tushishi mumkin.
- Texnologik taraqqiyot: Yangi texnologiyalar ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirib, mahsulotlarni arzon narxlarda taklif qilish imkonini beradi.
Deflyasiyaning iqtisodiyotga ta’siri
- Iste’molning kechiktirilishi: Narxlar pasayishi, iste’molchilarning xarid qilishni keyinga qoldirishga olib keladi, chunki ular narxlar yanada tushishini kutishadi.
- Qarzlarning o‘zi ortishi: Deflyasiya sharoitida qarz olganlarning qarzi pul qiymati oshgani sababli qiyinroq to‘lanadi, bu esa korxonalar va uy xo‘jaliklariga qiyinchilik tug‘diradi.
- Investitsiya kamayishi: Korxonalar yangi loyihalarga mablag‘ kiritishni kamaytiradi, chunki kelajakda narxlar tushishi natijasida foyda kamayadi.
- Ishsizlikning oshishi: Iqtisodiyotning umumiy faolligi susayib, kompaniyalar xodimlarni qisqartiradi.
Deflyasiyadan qanday qutulish mumkin?
- Markaziy bank siyosati: Pul massasini oshirish (monetary loosening), foiz stavkalarini pasaytirish.
- Davlat xarajatlarini oshirish: Iqtisodiy faoliyatni rag‘batlantirish uchun davlat investitsiyalari va sarf-xarajatlarni oshirish.
- Soliq va kredit siyosatini yengillashtirish: Korxonalar va iste’molchilar uchun soliq yengilliklarini berish, kredit olish imkoniyatlarini kengaytirish.
- Ishlab chiqarishni rag‘batlantirish: Yangi texnologiyalarni qo‘llash va innovatsiyalarni jalb qilish orqali iqtisodiy o‘sishni ta’minlash.
Xulosa
Deflyasiya iqtisodiyot uchun salbiy holat bo‘lishi mumkin, chunki narxlarning uzluksiz tushishi iqtisodiy faollikni pasaytiradi va qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Shu munosabat bilan, iqtisodiy siyosatchilar deflyasiyaning oldini olish va uni yuzaga kelgan taqdirda qabul qilinadigan chora-tadbirlarni amalga oshirishga katta e'tibor qaratuvchi bo‘lishi zarur.