Dastlabki qush
Arxeopteriks , arxeornis, dastlabki qush (Archaeopteryx) — qushlarning eng qadimgi, qirilib ketgan urugʻi, kaltakesakdumlilar (Saururae, yaʼni Archaeoruithes) kenja sinfiga ki-radi. Zagʻizgʻon kattaligidagi bitta turi (A. lithographica) maʼlum. A. patlarining izi dastlab 1860-yil, toʻliq skelet qoldigʻi esa 1861-yil Bavariya (Germaniya)da yura qatlamidan topilgan. U Britaniya muzeyida saqlanmoqda. Hozir A.ning 5 ta skeleta maʼlum. A. tuzilishida sudra-lib yuruvchilarga (2 chekka yoyi, miyasi kichik boʻlishi, tishlarining alveollarda joylashganligi, qorin qovurgʻalarining amfitsel tipda tuzilganligi, 20 ta umurtqadan iborat dumi boʻlishi, muguz tumshugʻi boʻlmasligi va boshqalar) va qushlarga xos belgilar boʻlishi (pat qoplami, qanotlari qoqish patlarining uzun va asimmetrik tuzilganligi, oyoqlarining suyaklari qisman pnevmatik xususiyatga ega boʻlishi) filogenetik jihatdan sudralib yuruvchilar bilan qushlarning oʻzaro bogʻliqligini koʻrsatadi. A.ni oʻrganish asosida evolyutsiyaning mozai-kligi toʻgʻrisida tasavvur paydo boʻlgan. Koʻpchilik olimlar A.ni qushlarning dinozavrlardan, ikki oyoqli timsohlar yoki psevdozuxitlardan kelib chiqqan be-vosita ajdodi deb hisoblashadi. Biroq ayrim tadqiqotchilarning fi-kricha — A. sudralib yuruvchilardan ke-lib chiqqan yon tarmoq boʻlib, ulardan qushlar kelib chiqkan boʻlishi mumkin. A. uchish qobiliyatiga ega boʻlmagan, shoxdan-shoxga yoki yerga sakraganida qanotlaridan, shoxlarda oʻrmalaganida qanotidagi tirnoqlaridan foydalangan. Aning qoldiqlaridan biri arxeornis (Archaeornis siemensi) alohida urugʻ va tur sifatida yozilgan. Lekin koʻpincha barcha topilmalar bitta turga kiritiladi.
Adabiyotlar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Dastlabki qush
Dastlabki qush - bu evolyutsiya jarayonida amfibiyalardan ajralib chiqqan va keyinchalik zamonaviy qushlarning asosiga aylangan, qadimgi qushlarning eng dastlabki namunalaridir. Bu qushlar dinozavrlarning manzarasidan rivojlanib chiqqan va ular haqida eng mashhur namunalar bir necha o‘rganilgan fosillarda saqlanib qolgan.
Tarixi va evolyutsiyasi
Dastlabki qushlarning paydo bo‘lishi taxminan 150 million yil avval, o‘rta va kechiy jur davrida ro‘y berdi. Ularning paydo bo‘lishi sauropod va teropod dinozavrlardan kelib chiqqan. Ayniqsa, teropodlar oilasining parvozga moslashgan, yengil tana tuzilishiga ega turlaridan boshlab qushlar evolyutsiyalanishi boshlangan.
Eng mashhur dastlabki qush: Arxeyopteryks (Archaeopteryx)
Arxeyopteryks eng taniqli va dastlabki qushlarning klassik namunalaridan biridir. U taxminan 150 million yil avval Yevropada yashagan. Arxeyopteryksning bir qancha qiziqarli xususiyatlari bor:
- Tana shakli va suyak tuzilishi teropod dinozavrlarga o‘xshaydi.
- Qanotlari va pallalari mavjud bo‘lib, bu uning parvoz qobiliyatiga ega ekanligini ko‘rsatadi.
- Juda ko‘p hayvonlar kabi, u uzun suzuvchi va mushakli dumga ega.
- Tishlari bor, bu zamonaviy qushlardan farqli o‘laroq, arxeyopteryks hali to‘liq evolyutsiyalashmaganligini bildiradi.
Dastlabki qushlarning xususiyatlari
- Parvoz qobiliyati: Ular orasida ba'zilari yaxshi uchuvchi bo‘lgan va parvoz uchun moslashgan qanotlarga ega edi. Ammo, ba'zilari faqat shanbalash yoki qisman uchish qobiliyatiga ega bo‘lgan.
- Tananing suyak tuzilishi: Yengil va havoga moslashgan bo‘lib, ko‘pchilik suyaklar ichi bo‘sh yoki kam zichlikka ega.
- Sochlar va tuxum: Dastlabki qushlar zamonaviy qushlardagi kabi tuxum qo‘ygan, garchi ularning tuxum tashqi qobig‘i ancha qattiq bo‘lmagan.
Rol va ahamiyati
Dastlabki qushlar zamonaviy qushlarning kelib chiqishi va evolyutsiyasi haqidagi ilmiy tushunchalarni o‘zgartirdi va rivojlantirdi. Ular, shuningdek, dinozavrlarning parvorz qobiliyatining asosiy ko‘rsatkichlari bo‘lib, hayot tarixi va evolyutsiyasi haqida ko‘plab ma’lumotlar berdi.
Xulosa qilib aytganda, dastlabki qushlarning o‘rganilishi biologiya, paleontologiya va evolyutsiya fanlari uchun nihoyatda muhim bo‘lib, ularning yordami bilan qushlarning paydo bo‘lishi va rivojlanishini yaxshiroq tushunish mumkin bo‘ldi.