DAOSIZM

DAOSIZM (Dao so’zidan) — 1) qadimgi Xitoy falsafasidagi yo’nalishlardan biri; Dao haqidagi ta’limot. Miloddan avvalgi 6-5-asrlarda vujudga kelgan. Asoschisi Lao-szi hisoblanadi, uning g’oyalari “Dao de Szin” kitobida bayon etilgan. Daosizm vakillari — miloddan avvalgi 4— 3-asrlarda yashagan Yan Chju, in Ven, Chjuan-szi. Daosizmga ko’ra, tabiat va inson hayoti “ilohiy samoviy qonun”ga bog’liq emas, balki narsalarning tabiiy yo’li, qonuni — “Dao”ga asoslanadi. Yan Chju fikricha, hayotning tabiiy qonunlari — “Dao”ga rioya qilish insonga “o’z tabiatini butunlikda saqlab qolishga” imkon beradi. Daosizm dunyodagi hamma narsalarda qarama-qarshiliklar kurashi yotadi, ular o’zgarishda, harakatda: “bir xil narsalar ketib, boshqa xil narsalar keladi, ba’zi narsalar gullaydi, ba’zilari so’nadi”, deb hisoblaydi. Daosizm ta’limotida insonga o’zidagi majburiyat va burch kishanlarini uloqtirib tashlab, tabiatga yaqin bo’lgan hayotga qaytish da’vati bor. 2) Xitoyda tarqalgan 3 dindan (Konfutsiychilik, buddizm bilan bir qatorda) biri. Daosizm falsafiy ta’limoti asosida paydo bo’lgan. 1-3 asrlarda vujudga kelgan. Chjan Daolin asos solgan (2-asrning 1-yarmi). Daosizm urf-odatlari animizmga va sehrgarlikka ishonishga asoslangan. Konfutsiychilik, buddizm elementlari ham bor. Daosizm dinida 3 Xudo — Shandi, Laoszi hamda dunyoning yaratuvchisi Pan gu boshchiligida xudolar panteoni shakllangan. 5-asrdan Daosizm diniy ta’limoti, marosimlari rasmiylashgan va davlat dini bo’lib qolgan. 12-asrga kelib Daosizmning adabiyotlar to’plami — “Dao Szan” vujudga keldi. Daosizm boshqa dinlar kabi ko’plab sektalarga ajralib ketgan. Daosizm kohinlari shaxsning axloqiy o’z-o’zini takomillashtirish g’oyasini targ’ib qilib, dindorlarga uzoq umr ko’rishning muayyan usulini ham taklif qiladilar, bu usul parhezni, jismoniy mashqlar tizimi va boshqalarni o’z ichiga oladi. Ayni vaqtda kohinlar yovuz ruhlarni haydash, fol ochish bilan ham shug’ullanadi. Keyinchalik Daosizm Xitoyda o’zining ilgarigi mavqeini yo’qotib o’rnini boshqa dinlarga bo’shatib bergan. Hozir uning tarafdorlari nisbatan ozchilikni tashkil qiladi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Daosizm haqida batafsil ma’lumot

Daosizm (yoki Taoizm) – Xitoyning qadimiy falsafa va din tizimlaridan biri bo‘lib, u asosan II ming yillikdan boshlab shakllangan. Ushbu qarashlar dastlab Xitoyda paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, keyinchalik butun Sharqiy Osiyoda keng tarqalgan va ta’sir ko‘rsatgan. Daosizm falsafasining asosiy g‘oyalari tabiat bilan uyg‘unlik, oddiylik, va harakatlarni tabiiy yo‘l bilan bajarishga asoslanadi.

Asosiy tushunchalar

Dao (Tao) – Yo‘l yoki yo’nalish Dao so‘zi aynan “yo‘l” yoki “tabiatning yo‘li” degan ma’noni anglatadi. Daosizmda Dao dunyodagi hamma narsani boshqaruvchi beqaror, balki hamma narsaning manbai bo‘lgan tubkiyo‘l sifatida tushuniladi. DAO ko‘rinmas, o‘lchab bo‘lmaydigan va to‘liq anglab yetib bo‘lmaydigan tamoyildir. Dao bizni tabiat bilan uyg‘unlikka, hayotning tabiiy ritmlari bilan hamnafas bo‘lishga undaydi.
Wu wei (無為) – Harakatsizlik yoki tabiiy harakat Wu wei – “harakatsizlik” degan ma’noni anglatmaydi, balki tabiiy oqimga, kuch sarflamasdan o‘rni-vaqti kelganda harakat qilishga ishora qiladi. Bu g‘oya inson hayotida ortiqcha harakatlardan qochib, narsalar tabiiy yo‘llanib rivojlanishini kuzatishni anglatadi. Misol uchun, daryo oqimini to‘xtatmaslik, balki unga ergashib harakat qilish.
Yin va Yang Yin va Yang daosizm va boshqa xitoy falsafalarining asosiy tushunchalaridandir. Bu tushuncha koinotdagi qarama-qarshi va bir-birini to‘ldiruvchi kuchlarni ifodalaydi: Yin – qorong‘i, sovuq, passiv, nozik tomonlar; Yang – yorug‘lik, issiq, faollik va qattiqlik tomonlar. Dao bu ikki kuchning uyg‘unlikda harakatlanishini ta’minlaydi.

Daosizmning asoschilari

Daosizmning asosiy matnlaridan biri «Dao De Jing» (Tao Te Ching) bo‘lib, u miloddan avvalgi VI asrda yashagan Laozi (Lao-Cy) tomonidan yozilganligi ishoniladi. Bu asar qisqa, lekin chuqur mafhumli bayonotlar va she’rlar to‘plamidir. U Dao falsafasining asoslarini tushuntiradi va mehribonlik, oddiylik, kamtarlik kabi insoniy qadriyatlarni targ‘ib qiladi.

Yana bir muhim shaxs – Zhuangzi (Chuang Tzu), u ham daosizm rivojiga katta hissa qo‘shgan. Uning asarlari ko‘proq afsonalar, hikoyalar va dialoglardan iborat bo‘lib, hayot va o‘lim, haqiqat va illuziya haqida chuqur mulohazalar beradi.

Daosizm hayot tarziga ta’siri

Daosizm insonlarni tabiiy hayot tarzini qabul qilishga, ortiqcha intilmaslikka, oddiylik va kamtarlikka chaqiradi. Bu falsafa shuningdek tabiatni hurmat qilish, dunyo tartibining muvozanatini saqlashga urg‘u beradi. Daosizm mistitsizm elementlarini o‘z ichiga oladi, masalan, meditatsiya va o'tkir fikrlash usullari hisoblanadi.

Daosizm va boshqa dinlar

Daosizm ko‘pincha konfutsiylik va buddizm bilan birga Xitoyning uch yirik falsafa an’analaridan biri sifatida ko‘riladi. Daosizm Konfutsiylikning ijtimoiy intizom va axloq qoidalariga qaratilgan ta’limotlari bilan farq qiladi; u ko‘proq individual hayot bilan, tabiat bilan uyg‘unlikka urg‘u beradi. Buddizm esa ongni va qayta tug‘ilish mavzusini o‘rganadi, Daosizm esa ko‘proq koinotning tabiati va oqimi bilan bog‘liq.

Xulosa qilib aytganda, daosizm – tabiatga, inson ruhiga va hayotning tabiiy oqimiga moslashishga da’vat etadigan falsafa va ma’naviy yo‘ldir. Bu qarashlar qadimdan buyon insonlarga hayotdagi muvozanatni topishda yordam beradi va zamonaviy dunyoda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan.