CHUST MADANIYATI – Farg’ona vodiysidagi ko’hna dehqonchilik madaniyati (miloddan avvalgi 2-ming yillik oxirgi choragi — 1-ming yillik boshlari). Dehqonlar suv bo’yidagi unumdor erlarni o’zlashtirilishiga qarab alohida voha yoki guruh tarzida joylashganlar. Chust madaniyati yodgorliklari, asosan, Farg’ona vodiysining shimoliy sharqiy tumanlarida uchraydi, ularning soni hozirgi 80 dan ortiq. Bu madaniyatga taalluqli 1-yodgorlik 1950 yil toshkentlik arxeologlar M.E.Vorones va V.I.Sprishevskiylar tomonidan hozirgi Chust shahri yaqinidan topilgan. Madaniyat nomi shundan (mahalliy aholi Buonamozor deb ataydi). 1953— 61 yillarda V. I. Sprishevskiy Chust madaniyatida muntazam arxeologik tekshirish ishlari olib borgan. Chust madaniyatini keying o’rganilishida Sankt-peterburglik olim Yu.A.Zadneprovskiyning xizmatlari katta bo’lgan. Chust madaniyatining ayrim yodgorliklarida (Dalvarzin, CHuet) mudofaa inshootlari o’rganilgan. Andijon viloyati, Jalaquduq tumanidagi Dalvarzin vodiysidagi ilk shahar va o’ziga xos markaz bo’lgani (miloddan avvalgi 12— 7-asrlar) arxeologik jihatdan isbot etilgan. Hozirgi kunda Chust madaniyatida 3 xil turdagi yashash joylari kavlangan: 1) chaylaga o’xshash yengil uylar; 2) yerto’lalar; 3) g’ishtpaxsadan qilingan uylar. Chust madaniyati sohiblari, asosan, ilk sug’orma dehqonchilik (arpa, bug’doy, tariq), chorvachilik, metall (jez)ga ishlov berish, kulolchilik, to’qimachilik bilan shug’ullanganlar; ovchilik, baliq ovlash ham xo’jalikda muhim rol o’ynagan. Bunga arxeologik yodgorliklarni qazish paytida topilgan jez pichoqlar, bigizlar, metallga ishlov berishda ishlatilgan tosh qoliplar, to’qimachilikda qo’llanilgan suyakdan yasalgan taroqsimon asboblar hamda minglab sopol idishlar guvoxlik bermoqda. Uy-ro’zg’or buyumlari ichida, ayniqsa, naqshindor sopol idishlar ajralib turadi. Naqshlar, asosan, geometrik shaklda qora, jigarrang bo’yoq bilan idish sirtiga berilgan. Ayrim hollarda hayvon tasvirlari (echki) ham uchraydi. Chust madaniyati aholisi marhumlarni o’zlari yashab turgan joyga (uy ichiga va ostonalarga) dafn etishgan. Alohida ajratilgan qabristonlar bo’lmagan. Marhumlarni yakka va ko’pchilik qilib g’ujanak holda yon tomon bilan ko’mganlar. Faqat Dalvarzintepada odam suyagi va kallasi alohida, ikkilamchi bor ko’milgani qayd etilgan. Bulardan tashqari, uy hayvonlari ham ba’zida odam suyaklari bilan birga ko’milgan. Hozirda Chust madaniyatining o’ziga xos mahalliy xususiyatlari va qo’shni hududlar [Toshkent vohasidagi Burg’uluq (Burganli)] madaniyati, Janubiy O’zbekistonning Kuchuktepa madaniyati bilan aloqalari (B.X.Matboboyev) o’rganilmoqda. Ad.: Matboboyev B.X., Lokalniye varianti Chustskoy kulturi Fergani, L., 1985; Vaynberg B.I., Staviskiy B.Ya., Istoriya i kultura Sredney Azii v drevnosti, M., 1994. Boqijon Matboboev.
Manba
O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi
Sun'iy intellekt javobi:
Chust madaniyati — miloddan avvalgi 2-ming yillikning oxiri va miloddan oldingi 1-ming yillik boshlarida hozirgi O‘zbekistonning shimoli-sharqiy qismida, asosan, Chust va uning atrofida vujudga kelgan qadimgi madaniyatdir. Bu madaniyat dastlab arxeolog A.A. Bernshtam tomonidan o‘rganilgan va nomlangan.
Chust madaniyatining tarixiy joylashuvi va davri
Chust madaniyati asosan Farg‘ona vodiysi, ayniqsa uning shimoli-sharqida, Chust tumanida rivojlangan. Bu madaniyat bronza davri uchun xos bo‘lib, miloddan avvalgi taxminan 1500–900 yillarga taalluqlidir. U yuqori darajadagi metallurgiya, qishloq xo‘jaligi va hunarmandchilik rivojlangan bo‘lgan qadimgi jamiyatni ifodalaydi.
Chust madaniyatining asosiy tamoyillari va xususiyatlari
Qishloq xo‘jaligi va chorvachilik
Chust aholisi qishloq xo‘jaligida bug‘doy, arpa kabi don ekinlarini yetishtirgan, shuningdek chorvachilik bilan ham shug‘ullangan. Chorva mollari orasida qo‘y, echki, ot kabi hayvonlar bo‘lgan.
Metallurgiya va hunarmandchilik
Bu madaniyatda bronza asbob-uskunalar va qurollar keng tarqalgan. Metall buyumlar orasida askarlik jihozlari, mehnat asboblari va zargarlik buyumlari bor edi. Qadimgi hunarmandlar bronzadan turli murakkab shakllar yasashni bilishgan.
Qurilish va yashash joylari
Chust madaniyati qishloq xo‘jalik yerlari yaqinida joylashgan kichik qishloqlardan iborat bo‘lib, ularning yagona pasporti qamrovli boshpanalar va qo‘shni qurilish usullari an'analariga ega edi.
Madaniy va diniy hayot
Bu madaniyat vakillarida hayot va o‘limga bog‘liq diniy tushunchalar mavjud edi. Qabr qazish joylarida topilgan ashyolar ular orasida tashvishlanish, qabr to‘plamlari va marosimlar bo‘lganligini ko‘rsatadi.
San’at va bezaklar
Chust madaniyatida topilgan bezaklar va sopol buyumlar ustidagi naqshlar va tasvirlar madaniy rivojlanishning yuqori darajasini ko‘rsatadi. Ular orasida geometrik naqshlar, hayvonlar rasmiylari ko‘p uchraydi.
Chust madaniyatining arxeologik yodgorliklari
Chust madaniyati xarakterli yodgorliklari orasida qadimiy qishloqlar va qabrlar bo‘lib, ularni qazishmalar orqali aniqlash mumkin. Ushbu yodgorliklardan topilgan sopol ishlab chiqarish joylari, temir yoqilg‘isi va bronza buyumlar madaniyatning rivojning elementlarini ochib beradi.
Xulosa
Chust madaniyati O‘zbekiston shimoli-sharqida bronza davrida shakllangan qadimgi madaniyat bo‘lib, u o‘zining qishloq xo‘jaligi, metall ishlov berish, mahalliy an’analari va diniy e’tiqodlari bilan ajralib turadi. Ushbu madaniyat O‘rta Osiyoda qadimgi xalqlarning turmush tarzi va madaniyati haqida muhim ma’lumot beradi.
Agar qo‘shimcha ma’lumot kerak bo‘lsa, so‘rashingiz mumkin!
Loyiha rivoji uchun hayriya qiling: 9860 3501 4465 8134. @Shaka_rj Maqsad sun'iy intellekt javoblarini ko'paytirish