CHUMOLIXO’RLAR

CHUMOLIXO’RLAR (Myrmecophagidae) — chala tishlilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. 3 uruqqa mansub 3 turi bor: katta Chumolixo’rlar (gavdasi 100— 120 santimetr, dumi 60-90 santimetr, og’irligi 18-23 kilogramm), tamandua (gavdasi 55 santimetrcha, og’irligi 3-5 kilogramm), kichik Chumolixo’rlar (gavdasi 18 santimetrcha, dumi 20 santimetrcha, og’irligi 0,5 kilogrammcha). Katta Chumolixo’rlarning yelkasi va dumidagi tuklar juda uzun (40 santimetrcha), tumshug’i naysimon, tishlari yo’q; oldingi oyoqlaridagi tirnog’i mustahkam, ilmoqsimon qayrilgan. Tamandua va kichik Chumolixo’rlar dumi tuksiz. Chumolixo’rlar okshomda va tunda faol. Asosan, chumoli va termitlar uyasini buzib, ularni yopishqoq uzun (60 santimetrcha) tili bilan tutib yeydi. Yilda bitta bola tug’adi. Chumolixo’rlar Meksikadan Boliviyagacha bo’lgan joylarda, Braziliya va shimoliy Argentinaning tropik o’rmonlari hamda butazor dashtlarida tarqalgan. Katta Chumolixo’rlar kamayib ketgani uchun muhofazaga olingan.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Chumoli (Formicidae oilasi) haqida uzunroq ma’lumot

Chumoli — hasharotlar sinfiga mansub, Hymenoptera tartibidagi Formicidae oilasiga kiruvchi kichik, ko‘p turlarga ega bo‘lgan ijtimoiy hasharotlar guruhi. Ular dunyoning deyarli barcha mintaqalarida uchraydi va o‘zining murakkab ijtimoiy tuzilmasi, ishchi tuzilishi hamda o‘ziga xos yashash usullari bilan mashhur.

Tashqi ko‘rinishi va tuzilishi

Chumolilar kichik o‘lchamdagi (odatda 1-15 mm), ko‘p hollarda qizil, qora, jigarrang ranglarda bo‘ladi. Ularning tanasi bosh, ko‘krak va qorin bo‘laklaridan tashkil topgan. Boshi kichik, ikki juft antennasi bor, ko‘zlari ko‘pincha ko‘p prizmali (ko‘p ko‘zli) tuzilishga ega. Qorinda sariqroq yumaloq bo‘lim bo‘lib, u orqali himoyalash sulfat moddasi ham chiqariladi.

Chumolilarning ijtimoiy hayoti

Chumolilar hayotini ijtimoiy guruhda olib boradi. Har bir chumolixo‘r uyasi (antroponi) bir yoki bir nechta sardor chumoli (malika) va ko‘plab ishchi chumolilardan iborat bo‘ladi. Ishchilar uyaning turli vazifalarini bajaradi: oziq-ovqat yig‘ish, tuxumlarni parvarish qilish, uyaning himoyasi va qurilishi. Malika esa tuxum qo‘yadi va yangi avlodlarni dunyoga keltiradi.

Chumolilar o‘zaro signallashishda kimyoviy moddalar — feromondan foydalanadi. Ular yo‘lni belgilash, xavf haqida xabar berish va boshqa chumolilarni chaqirish uchun feromonlarni ajratadilar.

Chumolilarning tur va turlari

Dunyo bo‘yicha 12 000 dan ortiq chumoli turi ma’lum. Ularning ba’zilari o‘rmonlarda yashaydi, boshqalari cho‘lda yoki qishloqda ham bo‘lishi mumkin. Masalan, mehnatkash chumolilar (Lasius niger) keng tarqalgan, katta chumolilar esa (Camponotus) daraxtlarda yashaydi.

Chumolilarning ovqatlanishi

Chumoli turlari turlicha ovqatlanadi: ba’zilari asosan o‘simlik sharbati va nektarni iste’mol qiladi, boshqalari esa mayda hasharotlar, o‘lik jonzotlar yoki ularning shirasini (shu jumladan, ba’zida temirchilar bilan hamharakat qilib) yeyaydi. Ba’zi chumolilar, masalan, termitlar bilan bog‘lanib yashaydi.

Chumolilarning ahamiyati

Chumolilar ekotizimda muhim rol o‘ynaydi. Ular tuproqni kislorodlantiradi, o‘simlik urug‘larini sohil bo‘ylariga tashiydi, atrof-muhitdagi begona o‘simliklar va begona hasharotlar ko‘payishini nazorat qiladi. Ayrim turlar esa, masalan, qo‘shimcha parazit sifatida qishloq xo‘jaligida zarar yetkazishi mumkin.

Qiziqarli faktlar

Ba’zi chumolilar o‘zidan kattaroq yirtqichlarga qarshi tashkiliy jang olib boradi.
Chumolilarning qanotlari bo‘lsa ham, ko‘pchiligi faqat ko‘payish davrida uchadi.
Chunki ular o‘z uyalarini yer ostida, daraxtlarda yoki hatto o‘simlik ichida ham qurishadi.

Xulosa qilib aytganda, chumolilar kichik leofoid jonzot bo‘lib, ularning murakkab ijtimoiy tuzilmasi, samarali ishlashi va turli ekologik muhimliklari sababli tabiatda juda muhim o‘rin tutadi.