CHULIM

CHULIM — Sibir (Rossiya Federatsiyasi Krasnoyarsk o’lkasi va Tomsk viloyati) dagi daryo. Ob daryosining o’ng irmog’i. Uzunligi 1799 kilometr, havzasining maydoni 134 ming kilometr kvadrat. Kuznesk Olatovidan boshlanuvchi Beliy va Chyorniy Iyus daryolarining qo’shilishidan hosil bo’lgan. Asosan, qordan to’yinadi. O’rtacha suv sarfi 785 metr kub/sekund. Oktabr— noyabrda muzlab, aprel— mayda muzdan bo’shaydi. Yirik irmoqlari o’ngdan: Kemchug, Chichkayul; chapdan — kiya, Serej, Uryup, Yaya. Yog’och oqiziladi. Quyilish joyidan 1173 kilometr masofada kema qatnaydi. Chulim bo’yida Nazarovo, Achinsk, Asino shaharlari joylashgan.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Chulim tili haqida ma'lumot

Chulim tili — Rossiyaning Sibir hududida, xususan, Tomsk viloyati va uning atrofida yashovchi kichik qabilalar tomonidan so‘zlanadigan turkiy tillardan biridir. Bu til asosan Chulim daryosi vodiysida yashovchi odamlar tomonidan ishlatiladi.

Tarix va geografiya

Chulim tili Siberiyaning janubiy qismida, Yenisei sistemasining qismiga kiradigan Chulim daryosi bo‘ylab so‘zlanadi. Bu hudud juda yovvoyi va qiyin sharoitli yer hisoblanadi, shuning uchun til kichik va cheklangan jamoalar orasida saqlanib qolgan.

Aholi va holati

Chulim tili so‘zlovchilari soni juda kamaygan. Odatda, bu tilda faqat qari-avlod odamlar bemalol so‘zlashadi, yosh avlod ko‘p hollarda rus tilidan foydalanadi. Shuning uchun Chulim tili og‘zaki jihatdan yo‘qolishga yuz tutmoqda.

Tilning xususiyatlari

Til guruhi: Chulim tili turkiy tillar oilasining sibir yo‘nalishi ostida turadi.
Fonetikasi: Chulim tilida murakkab undosh va unli tovushlar tizimi mavjud bo‘lib, an’anaviy turkiy tillarga xos bo‘lgan tovushlar saqlangan.
Grammatikasi: Til agglutinativ bo‘lib, so‘z yasash va o‘zgarishlarda qo‘shimchalar keng qo‘llaniladi.
Lug‘ati: Tilda ko‘plab an'anaviy tabiat, hayot tarzi va ekologiya bilan bog‘liq so‘zlar mavjud, chunki mahalliy aholi asosan ovchilik va baliqchilik bilan shug‘ullanadi.

Madaniyat va ahamiyati

Chulim tili mahalliy etnik guruhning madaniy merosi va identifikatsiyasi uchun juda muhim hisoblanadi. Til orqali avlodlar hikoyalari, dostonlar, urf-odatlar va qadriyatlar keyingi avlodlarga yetkaziladi.

Saqlab qolish tashabbuslari

So‘zlovchilar sonining kamayishi tilning yo‘qolishiga sabab bo‘lmoqda, shuning uchun mahalliy va xalqaro tashkilotlar tilni o‘rganish, hujjatlashtirish va saqlash bo‘yicha loyihalar yaratmoqdalar. Shu jumladan, tilni o‘rganish uchun lug‘at va darsliklar tayyorlanmoqda, tilda yozma matnlar va audiovizual materiallar yig‘ilmoqda.

Xulosa

Chulim tili Siberiya turkiy tillaridan bo‘lib, juda noyob va qimmatli madaniy meros hisoblanadi. Uning aslidagi ahamiyati, tovush tizimi va o‘ziga xos gramatik xususiyatlari uni dunyo tillari orasida alohida o‘ringa ega qiladi. Biroq, tilning yo‘qolishi xavfi katta bo‘lgani uchun uni saqlab qolish bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.

Agar Chulim tili haqida yanada chuqurroq yoki aniqroq ma'lumot kerak bo‘lsa, iltimos, bildirishingiz mumkin.