Chingiy

Muhammad Yoqub Chingiy (XVII asr 2-yarmi — XVIII asr boshlari, Boburiylar davlati) — lugʻatshunos olim. Boburiylar sulolasi vakillaridan Avrangzeb (1658—1707) hukmronligi davridayashagan.

Muhammad Yoqub Chingiy tarjimai holi boʻyicha uning saroyda xizmat qilgani, Kelurnoma nomli oʻzbekcha-forscha lugʻat tuzganidan boshqa maʼlumot mavjud emas. Ushbu lugʻat 15 bobdan iborat boʻlib, uning 1—14-boblarida 400 ga yaqin turkiy (oʻzbekcha) feʼllar arab alifbosi tartibida har biri 15 tagacha shaklda berilgan. Masalan, aytmoq feʼli asosiy shakl sifatida keltirilib, undan keyin aytti — aytiptur — aytur — aytibidi — aytadur — aytmadi — aytmaptur — aytmas — aytmabidi — aytmadur — ayt — aytma — aytarbiz — aytmasbiz kabi zamon va mayl shakllari forscha tarjimasi bilan berilgan. Lugʻatning soʻnggi, 15-bobi, oʻz navbatida, 9 ta qismga boʻlinadi: bunda 820 ga yaqin soʻz va shakllar mavzu guruhlariga boʻlib berilgan.

Muhammad Yoqub Chingiy Kelurnomani tuzishda XVIII asrda Hindistonda yashagan turkiyzabon aholining ogʻzaki nutqidagi lugʻaviy birliklarni qamrab olishga harakat qilgan. Bunday birliklarning aksariyati hozirgi oʻzbek tilida ham qoʻllansa, ayrimlari (arna, atan, acha, egachi, engak, but, ildirim va boshqalar) oʻzbek tili shevalarida uchraydi, baʼzi birlari esa arxaiklashib, hozirgi oʻzbek tilida qoʻllanmaydi. Lugʻatning 2 ta qoʻlyozma nusxasi mavjud boʻlib, ularning biri Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida (inv. №5052), ikkinchisi Britaniya muzeyida saqlanadi.

Manbalar

Adabiyot

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Chingiy (taxminan 1162–1227) — tarixiy shaxs, dunyoga mashhur moʻgʻul sarkardasi va davlat arbobi bo‘lib, dunyodagi eng yirik imperiyalardan biri — Moʻgʻul imperiyasining asoschisi hisoblanadi. Uning asl ismi Temuchin boʻlib, "Chingiy" laqabi unga kuch va qobiliyat ma’nosida berilgan.

Hayoti va tarixi

Chingiy Temuchin 1162 yilda Mo‘g‘uliston hududida tug‘ilgan. U kichik yoshida ota-onasidan ajralib, qattiq va qiyin sharoitlarda yashagan. Yoshligidan buyuk rahbarlik qobiliyatlarini namoyish etib, bir necha qabilalarni birlashtirib, Markaziy Osiyoda yagona kuchga aylangan.

Mo‘g‘ul imperiyasining asoschisi

1206 yilda Temuchin barcha mo‘g‘ul qabilalarining sarkardasi sifatida tan olinib, Chingiy xon laqibini olgan. Shunday qilib, u Mo‘g‘ullarning yagona hukmdori bo‘ldi va mamlakatni kengaytirishga kirishdi. U harbiy strategiya, tartib-intizom, va boshqaruvda noyob yondashuvlarni joriy etgan.

Harbiy faoliyati

Chingiy xon boshchiligidagi Mo‘g‘ul armiyasi o‘zining tezligi, mohir strategiyasi va jangovar uslublari bilan taniqli boʻlib, tezda Markaziy Osiyo, Xitoy, Fors, Rossiya va Yevropaning bir qismiga nazorat o‘rnatgan. U katta hududlarni bosib olib, butun dunyo tarixida eng katta imperiyalardan birini barpo etdi.

Irsi va ahamiyati

Chingiy xon mo‘g‘ul davlatini barpo qilish bilan birga, savdo, madaniyat va ilm-fanning rivojlanishiga ham katta hissa qo‘shgan. U Yevropa bilan Osiyo o‘rtasidagi savdo va madaniy almashuvlarni kuchaytirgan, shuningdek, qonunlar va tartibotni mustahkamlashga e’tibor bergan. Uning asos solgan imperiyasi yosh avlodlar uchun ulkan tarixiy meros bo‘lib qolmoqda.

Xulosa

Chingiy xon mo‘g‘ullarni birlashtirgan, ulkan yurishlar orqali dunyoni o‘zgartirgan buyuk hukmdorlardan biridir. Uning zo‘r harbiy yutug‘i va davlat boshqaruvidagi qobiliyatlari tarixda o‘chmas iz qoldirdi.