Chinesische Sprachen

Xitoy tili — xitoy-tibet tillari oilasiga mansub tillardan biri. XXRning rasmiy davlat tili. Unda XXRning 92% aholisi — 1 mlrd. 292 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi (2003-yil). Xitoy tili, shuningdek, Indoneziya, Kambodja, Laos, Vyetnam, Myanma, Malayziya, Tailand, Singapur, Bruney, Syangan, Aomin, Filippin, Yaponiya, Koreya va dunyoning boshqa mamlakatlarida tarqalgan (30 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi). BMTning rasmiy va ishchi tillaridan biri.

Xitoy tilida asosan, 7 lahja guruhi farqlanadi: 1) shim. (bu lahjada 70% kishi soʻzlashadi va u hozirgi adabiy Xitoy tiliga asos boʻlgan); 2) u; 3) syan; 4) gan; 5) xakka; 6) yue; 7) min. Bu lahjalar fonetik va leksik jihatdan oʻzaro katta farq qiladi, hatto lahjalarning vakillari bir-birlarini tushunmay qoladilar; biroq ularning grammatik qurilishi va lugʻat tarkibi yagonadir. Lahjalar muntazam tarzdagi tovushiy mosliklar orqali oʻzaro bogʻlangan. Xitoy tilining fonetik meʼyorlari Pekin shevasi talaffuziga asoslanadi.

Xitoy tiliga oid qadimiy yozma yodgorliklar (tosh, bronza, suyak va boshqalarga yozilgan yozuvlar) mil. av. 2ming yillikning 2-yarmiga oid. Qadimiy adabiy yodnomalar — "Shutszin" ("Tarix kitobi") va "Shitszin" ("Qoʻshiqlar kitobi") mil. av. 1-ming yillikning 1-yarmiga oid. Oʻsha davrdagi jonli lahjalar asosida qadimgi adabiy Xitoy tili — Venyan vujudga kelgan. Keyinchalik u ogʻzaki jonli tildan uzoqlashib, mil. 1-ming yillikda xalq tushunmaydigan til boʻlib qolgan. Shu sababli mil. 1-ming yillikda yangi (sodda) yozma til — baihua vujudga keladi; shim. baihua tili keyinroq umumxalq Xitoy tili — putunhua (umumxalqqa tushunarli til) uchun asos boʻldi. 20-asrning 1-yarmida putunhua qadimgi Xitoy tili — venyanni tamoman siqib chiqarib, yagona milliy til boʻlib qoldi.

Xitoy tilidagi morfema va sodda soʻzlar odatda bir boʻgʻinlidir. Boʻgʻin tarkibiga kiruvchi undosh va unli tovushlar (ularning soni haqida hanuzgacha yagona fikr yoʻq) maʼlum bir tartibda joylashadi. Masalan, bir necha undosh tovush ketma-ket kelishi mumkin emas, biroq unlilar ketma-ket, oʻzaro birikib kelishi mumkin. Toʻliq tarkibli xitoy boʻgʻinida birinchi oʻrinda hamisha undosh tovush turadi, ikkinchi oʻrinda 1unli, undan keyin 2unli, oxirida esa yarim (kuchsiz) unli yoki burun tovushi joylashadi. Qatʼiy tartibga qaramasdan Xitoy tilida boʻgʻin tarkibiga kiruvchi tovushlarning hammasi ham bir-biri bilan birika olmaydi, shuning uchun xitoy boʻgʻinlarining miqdori chegaralangandir. Putunhuada 414 boʻgʻin, ton (ohang—musiqiy ovoz) variantlarini hisobga olganda, 1324 boʻgʻin bor. Xitoy tilida ton (ohang), tovushga oʻxshab, maʼno farqlash vazifasini bajaradi (qarang Tonal tillar). Agar bir boʻgʻin 4 xil ton bilan talaffuz etilsa, 4 ta har xil maʼnoli soʻz hosil boʻladi.

Xitoy tilida bir boʻgʻinli soʻzlarga nisbatan ikki boʻgʻinli soʻzlar koʻproq. Terminologiyaning rivojlanishi natijasida ikkidan ortiq boʻgʻinli soʻzlar ham koʻpaymoqda. Soʻz yasalishi soʻz qoʻshish, affiksatsiya va konversiya (bir soʻz turkumidan boshqa soʻz turkumiga oʻtish) orqali amalga oshadi. Soʻz yasash qoliplari soʻz birikmalari qoliplariga oʻxshash boʻlganligidan baʼzan yasama, qoʻshma soʻzlarni soʻz birikmalaridan ajratib olish qiyin.

Xitoy tilida deyarli oʻzlashma soʻzlar yoʻq. Oʻziga xos morfologik va sintaktik xususiyatlarga ega. Xitoy tili, asosan, amorf tillardan boʻlsada, ayrim hollarda agglyutinativ belgilar ham uchraydi. Xitoy tili iyeroglifik yozuvdan foydalanadi (qarang Xitoy yozuvi).

LA.Torelov V. I., Prakticheskaya grammatika kitayskogo yazika, M., 1957; Solnsev V. M., Ocherki po sovremennomu kitayskomu yaziku, M., 1957; Yaxontov S. Ye., Drevnekitayskiy yazik, M., 1965; Hidoyatova Sh., Karimov A., Aminov E., Xitoy tili grammatikasi (fonetika va iyeroglifik yozuv), T., 2004.

Akramjon Karimov.

Xitoy tili (汉语/漢語, pinyin: Hànyǔ; 华语/華語, Huáyǔ; yoki 中文, Zhōngwén) - Xitoy-Tibet oilasiga kiruvchi til. Xitoy Xalq Respublikasi,Tayvan, Gang Kong, Makau va Singapurning rasmiy tili. Bugun Xitoy tilida 1.136 milyard kishi soʻzlashadi.

Havolalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Xitoy tillari haqida uzunroq ma'lumot (o‘zbek tilida):

Xitoy tillari — bu Xitoy xalqining va undan tashqaridagi Xitoy madaniyati bilan bog‘liq ko‘plab tillar va lahjalarning umumiy nomi. Ular asosan sino-tibetiy til oilasiga kiradi va butun Osiyoda eng ko‘p kishi tomonidan gapiriladigan tillar hisoblanadi.

Xitoy tillarining asosiy xususiyatlari:

Tillar oilasi:
Xitoy tillari asosan sino-tibetiy til oilasining bir qismi bo‘lib, ushbu oilaga boshqa ko‘plab tillar ham kiradi. Xitoy tillarida bir nechta katta guruhlar mavjud bo‘lib, ular o‘zaro bir-biridan ancha farqlanadi.
Dialektlar va tillar:
Xitoy tillari juda ko‘p dialektlarga bo‘lingan. Ba’zi mutaxassislar ularni turli tillar deb atashadi, chunki ular o‘zaro tushunarli emas. Masalan, mandarindialekti (Putonghua) va kanton tili o‘zaro farq qiladi va har biri ko‘plab odamlar tomonidan ona tili sifatida gapiriladi.
Eng ko‘p foydalaniladigan tillar:
- Mandarin (Putonghua): Xitoyda rasmiy til bo‘lib, eng ko‘p gapiriladigan xitoy dialekti hisoblanadi. Butun Xitoyda va Singapurda keng tarqalgan.
- Kanton tili: Guangdong viloyatida, Hongkong va Makao muxtor hududlarida asosiy til.
- Shangxay tili (Shanghainese): Shangxay va uning atrofidagi hududlarda gapiriladi.
- Min tili: Fujian viloyatida, Tayvan va janubi-sharqiy Osiyodagi xitoy diasporasida keng tarqalgan.
- Xakka tili: Xitoyning janubi-g‘arbida va boshqa joylarda gapiriladi.
Fonologik tizimi (odamlarga tushunarli bo‘lishi):
Xitoy tillari tonal tillardir, ya’ni so‘zlarning ma’nosi ularning tonlariga qarab o‘zgaradi. Misol uchun, mandarin tilida to‘rt ton bor, har bir ton so‘zning ma’nosini o‘zgartirishi mumkin.
Yozuv tizimi:
Xitoy tillari an’anaviy yoki soddalashtirilgan xitoy yozuv tizimidan foydalanadi. Harflar yo‘q, balki har bir belgi yoki hieroglif biror ma’noni ifodalaydi.
- An’anaviy xitoy yozuvi: Tayvan, Hongkong va Makao hududlarida qo‘llanadi.
- Soddalashtirilgan yozuv: Xitoy Xalq Respublikasida keng qo‘llaniladi, o‘qish va yozishni osonlashtirish uchun belgilar soddalashtirilgan.
Madaniy ahamiyati:
Xitoy tillari nafaqat muloqot vositasi, balki boy madaniyat, adabiyot, tarix va falsafani o‘z ichiga oladi. Ular ming yillik tarixga ega va dunyodagi eng qadimiy yozma tillardan biridir.

Xulosa

Xitoy tillari — juda murakkab va boy tizim bo‘lib, ularning turli dialektlari va tonalligi xalqaro miqyosda tilshunoslar uchun qiziqarli tadqiqot obyekti hisoblanadi. Hozirgi kunda ular nafaqat Xitoy hududida, balki butun dunyo bo‘ylab millionerlab odamlar tomonidan ona tili sifatida gapiriladi va o‘rganiladi.

Agar xohlasangiz, yanada batafsil ma’lumot yoki ma’lum bir xitoy tilining tavsifi haqida so‘rashingiz mumkin.