Cheklanmagan monarxiya tuzumidagi o`zgarishlar va bugungi kungi holat
Cheklanmagan monarxiya (absolyutizm) — monarxiyaning oʻziga xos tarzda hukmronlik qiladigan shakli. Bunday monarxiya sharoitida qirol yoki malika hokimiyati odatda konstitutsiya bilan chegaralanadi (zamonaviy davrdan boshlab). Biroq, cheklanmagan monarxiya davlatlarda qirol yoki malika hech qanday chegaralanmagan va mutlaq hokimiyatga ega boʻlishgan va baʼzi mamlakatlarda bu tuzum hozir ham saqlanib qolmoqda..
Umumiy tavsif
Yevropada cheklanmagan monarxiya Fransiya inqilobi va Birinchi jahon urushidan keyin sezilarli darajada pasayib ketdi va bu hodisalar xalq suvereniteti tushunchasiga asoslangan hukumat nazariyalarining ommalashishiga olib keldi. Bugungi kunda mutlaq monarxiyalarga Bruney, Esvatini, Ummon, Saudiya Arabistoni, Vatikan va Birlashgan Arab Amirliklari kabi davlatlar misol boʻla oladi.
Tarixda monarxiya
Usmonli imperiyasida Sulton davlat ustidan cheklanmagan (mutlaq) hokimiyatga ega edi va oʻz xalqi tomonidan „Buyuk podshoh“ maʼnosini anglatuvchi padishah hisoblangan. Koʻpgina sultonlar oʻzlarining unvonlarida aks ettirilgan samoviy nomlar orqali mutlaq hokimiyatga ega edilar, masalan, „Yerdagi Xudoning soyasi“. Shuningdek, Qadimgi Mesopotamiyada, Ossuriya, Bobil va Shumerning koʻplab hukmdorlari ham mutlaq monarxlar boʻlgan.
Xitoy imperiyasi koʻplab imperatorlar Osmon farzandlari nomi ostida mutlaq hokimiyatga ega edilar. Kolumbgacha boʻlgan Amerikada Inklar Imperiyasini quyosh ilohi va xalqlar ustidan mutlaq hukmdor xudo Intining oʻgʻli deb taʼriflanadigan hujkronlar boshqargan. Joseon sulolasi va qisqa muddatli Imperiya davridagi Koreya ham mutlaq monarxiya edi, garchi Shimoliy Koreyadagi Kim sulolasi hozirda ham amalda monarxiya hisoblanadi.
Soʻnggi oʻzgarishlar
Ilgari mutlaq monarxiyalarga ega boʻlgan koʻplab davlatlar, masalan, Iordaniya, Quvayt va Marokash konstitutsiyaviy monarxiyaga oʻtishdi. Biroq, ushbu davlatlarda monarx hali ham ulkan hokimiyatni saqlab qolgan, hattoki baʼzi choralar bilan parlamentning siyosiy hayotga taʼsirini chegaralab qoʻymoqda.
Butanda davlat boshqaruvi 2003-yilda Tshogduga rejalashtirilgan parlament saylovlari va 2008-yilda Milliy Assambleya saylovlaridan keyin mutlaq monarxiyadan konstitutsiyaviy monarxiyaga oʻtdi.
Nepalda konstitutsiyaviy boshqaruv va Nepal fuqarolar urushi, maochilar qoʻzgʻoloni va 2001-yildagi Nepal qirollik qirgʻini bilan bogʻliq toʻgʻridan-toʻgʻri boshqaruv oʻrtasida bir qancha oʻzgarishlar sababli Nepal monarxiyasi 2008-yil 28-mayda bekor qilingan.
Tongada qirol 2010-yilgacha Qonunchilik Assambleyasini mutloq nazorat qilgan.
Lixtenshteyn monarx hokimiyatini kengaytirish tomon yurdi: Lixtenshteyn shahzodasiga 2003-yilda Lixtenshteyn Konstitutsiyasiga oʻzgartirishlar kiritish boʻyicha referendumdan soʻng kengaytirilgan vakolatlar berildi, bu esa BBCning shahzodani „yana mutlaq monarx“ deb taʼriflashiga sabab boʻldi.
Manbalar
Havolalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Cheklanmagan monarxiya (absolyut monarxiya) — bu davlat boshqaruvidagi eng yuqori vakolatlarning barchasi bir shaxs, ya’ni monarx qo‘lida jamlangan boshqaruv shaklidir. Bu tuzumda monarx qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi hamda sud hokimiyatini to‘liq boshqaradi. Tarixda ko‘plab davlatlarda cheklanmagan monarxiya shakllangan va har xil davrlarda o‘zgarishlarga uchragan.
Cheklanmagan monarxiyaning tarixiy o‘zgarishlari:
-
O‘rta asrlar va yangi davr:
- O‘rta asrlar davrida ko‘plab Yevropa mamlakatlarida monarxlar absolyut hokimiyatga ega edilar. Ular o‘zlarining hukmronliklarini diniy va qonuniy asoslarda asoslashdi.
- Misol uchun, Frantsiyada Luiz XIV (“Quyosh Qirol”) davrida monarxiya absolyut hokimiyatning eng yuqori nuqtasiga yetdi. U “Davlat menman” degan mashhur iborani aytgan.
-
Fuqarolik urushlari va inqiloblar:
- 17-18 asrlarda Yevropada fuqarolik urushlari, siyosiy islohotlar va inqiloblar natijasida ko‘plab davlatlarda monarxlarning hokimiyati cheklana boshladi.
- Angliya fuqarolik urushi va Glorious Revolution (1678) natijasida parlament monarxning qudratini cheklab, konstitutsion monarxiyaga o‘tdi.
- Fransiyada esa 1789 yildagi Buyuk Frantsuz inqilobi monarxiyaning ag‘darilishiga va respublika o‘rnatilishiga olib keldi.
-
19-20 asrlar:
- Ko‘plab Yevropa davlatlarida parlament tizimlari rivojlandi va monarxlarning vaksiyati konstitutsiyalar bilan ta’minlandi.
- Aksariyat zamonaviy davlatlarda monarxlar ramziy shaxs sifatida qolib, real hokimiyat hukumat va parlamentga o‘tdi.
Bugungi kungi holat:
- Cheklanmagan monarxiya zamonaviy dunyoda juda kam uchraydi.
- Bugungi kunda ba’zi davlatlarda hali ham absolyut monarxiyalar mavjud bo‘lib, ular asosan Arab yarimorolidagi mamlakatlar hisoblanadi.
- Masalan, Saudiya Arabistoni, Brunei, va Qatar kabi davlatlarda monarxlar juda katta vakolatlarga ega bo‘lishda davom etmoqda.
- Bu davlatlarda monarx hokimiyatni amalda bir shaxs sifatida saqlaydi, parlament yoki konstitutsiya orqali ular juda cheklangan.
- Boshqa ko‘plab davlatlarda esa monarxiyalar konstitutsion shaklga o‘tdi va monarxlar ko‘proq ramziy rol o‘ynaydi.
Xulosa:
Cheklanmagan monarxiya zamonaviy dunyoda asta-sekin yo‘q bo‘lib borayotgan tuzumdir. Tarixiy jarayonlar, demokratik qadriyatlarning rivojlanishi, inson huquqlari faollashuvi va iqtisodiy o‘zgarishlar monarxlarning hokimiyatini cheklashga olib keldi. Bugungi kunda esa ko‘pchilik davlatlarda monarxiyalar konstitutsion tarkibda faoliyat olib borib, haqiqiy siyosiy hokimiyat hukumat va parlamentlar qo‘lida. Shunga qaramay, ba’zi yagona va maxsus hollarda, ayniqsa monarxlarning siyosiy va ijtimoiy jihatdan yuqori hokimiyatga ega bo‘lgan davlatlarda cheklanmagan monarxiya hali ham mavjud.
Agar boshqa savollaringiz bo‘lsa yoki ma’lumotni yanada batafsilroq xohlaysizmi, so‘rashingiz mumkin!