Cheklangan resurslar
Resurslar kamyobligi — jamiyat hayotida ehtiyojlarni qondirishga xizmat qiladigan resurelarning cheklanganligi va tiklanmaydigan resurslarning tobora kamayib borishi. Resurslarning kamyobligi umumiy hodisa boʻlib, inson ehtiyojlarining cheksizligi bilan resurelarining cheklanganligi oʻrtasidagi nomutanosiblik iqtisodiyotning azaliy muammosidir. Ekiladigan yerlarning, yer osti va yer usti boyliklarining, mehnatga yaroqli aholi sonining cheklangan boʻlishi, energiya resurelarining yetishmasligi va boshqalarda koʻrinadi. Masalan, keyingi 200 yil ichida Yer kurrasida isteʼmolchilar soni 5 marta koʻpaydi, ammo yer sathi, tabiiy boyliklar koʻpaygani yoʻq. Yer kurrasining 72% okeanlardan iborat, ammo quruqlikning talay qismida yashab boʻlmaydi. Resurslar kamyobligi hodisasi i.ch.da resurslarni tejovchi texnologiyalarni yaratishga turtki beradi, resurelar sarfining eng tejamli usullari tanlanadi, mahsulot birligini yaratish uchun ketadigan resurs sarflari qisqartiriladi, ehtiyojlarni qondirishning oqilona darajasiga amal qilinadi (qarang Ehtiyojlar).
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Cheklangan resurslar haqida batafsil ma'lumot
Cheklangan resurslar – bu iqtisodiyotda mavjud bo‘lgan, miqdori va taqsimoti cheklangan bo‘lgan, shuning uchun odamlar yoki tashkilotlar ularni qanday taqsimlash va ishlatish haqidagi qarorlar qabul qilishga majbur bo‘ladigan omillardir. Cheklangan resurslarning mavjudligi insonlar va jamiyatlar hayotida iqtisodiy faoliyatning asosiy sabablaridan biridir.
Cheklangan resurslarning turlari
-
Tabiiy resurslar
- Yerning yerosti va yerusti boyliklari (neft, gaz, minerallar, temir, ko‘mir)
- Qishloq xo‘jaligi uchun foydalaniladigan yerlar
- Suv manbalari
- Havo resurslari
- O‘rmon va o‘simliklar
-
Mehnat resurslari
- Inson kuchi va uning malakasi, tajribasi, qobiliyati
- Kasbiy ko‘nikmalar va bilimlar
-
Kapital resurslari
- Ishlab chiqarishda foydalaniladigan asbob-uskunalar, texnika, binolar
- Moliyaviy kapital (pul mablag‘lari)
-
Vaqt resursi
- Har bir inson va firmaga berilgan vaqtdan foydalanish imkoniyati ham cheklangan hisoblanadi
Cheklangan resurslarning xususiyatlari
- Cheklangan miqdor: Har bir resursning bozor yoki tabiatda mavjud bo‘lgan miqdori chegaralangan, ya’ni cheklangan.
- Alternativ foydalanish: Har bir resurs bir nechta maqsadlarda ishlatilishi mumkin, shuning uchun uni qaysi sohada ishlatishni tanlashda tanlov yuzaga keladi.
- Qiymatga ega bo‘lishi: Resurslarning cheklanganligi ularning qiymatiga ta’sir qiladi — ko‘p talabga ega cheklangan resurslar yuqori narxda sotiladi.
- Iqtisodiy samaradorlikni ta’minlash zarurati: Resurslarni tejamkor va oqilona ishlatish jamiyat uchun muhimdir.
Cheklangan resurslar va iqtisodiy tanlov
Cheklangan resurslar tufayli har bir iqtisodiy sub’ekt — shaxs, oila, biznes yoki davlat — o‘z ehtiyojlarini qondirish uchun qanday mahsulot yoki xizmatlarni ishlab chiqarish, ularni qanday taqsimlash va ulardan qanday foyda olish haqida qaror qabul qilishi kerak. Bu jarayon iqtisodiy tanlov deb ataladi.
Masalan, fermerda faqat cheklangan yer maydoni bo‘lsa, u qanday ekin ekishni tanlashi kerak — bug‘doymi yoki paxtami? Shu bilan birga, u yer maydonini ko‘paytirish imkoniga ega emas, shuning uchun sezilarli tanlov qilishga to‘g‘ri keladi.
Cheklangan resurslar va iqtisodiyotdagi masalalar
Iqtisodiy fan ko‘pincha quyidagi savollarga javob izlaydi:
- Qanday qilib cheklangan resurslardan maksimal foyda olish mumkin?
- Qaysi mahsulotlar yoki xizmatlarni ishlab chiqarish kerak?
- Resurslarni eng samarali tarzda qanday taqsimlash lozim?
- Narxlar va bozor mexanizmlari cheklangan resurslar taqsimotiga qanday ta’sir ko‘rsatadi?
Xulosa
Cheklangan resurslar iqtisodiyotning tub elementlaridan biri hisoblanadi. Ular tufayli iqtisodiy tanlov, samaradorlik va rejalashtirishning ahamiyati ortadi. Cheklangan resurslarni oqilona boshqarish va ulardan optimal foydalanish jamiyatning farovonligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun har doim resurslarni tejash, yangi resurslarni topish va yangi texnologiyalar yordamida ishlab chiqarishni samaraliroq qilish yo‘llari izlanadi.