CHARX ILONLAR

CHARX ILONLAR, efalar (Echis) — qora ilonlar oilasiga mansub ilonlar urug’i. Uzunligi 80 santimetrgacha. Kulrang yoki qo’ng’ir tusli tanasida oqish ilon izi hoshiyasi bor. Tanasining 2 yonidagi tangachalari qirrasida tishchalari bo’ladi. Charx ilonlar tanasini halqa qilib o’raganida tangachalar ishqalanishi natijasida charx toshi aylanishiga o’xshash tovush chiqadi (nomi shundan). 3 turi, jumladan, qum charx iloni va chipor charx iloni shim. Afrika, Janub, Janubiy G’arbiy Osiyo va O’rta Osiyoda tarqalgan. O’zbekistonda qum charx iloni Buxoro, Surxondaryo viloyatlari hamda Qizilqum cho’lida uchraydi. Shomda va tunda faol hayot kechiradi. Mayda umurtqalilar, yosh Charx ilonlar, asosan, hasharotlar va o’rgimchaksimonlar bilan oziqlanadi. Tuxumdan tirik tug’adi. Urg’ochisi 3 tadan 18 tagacha bola tug’adi. Zaxarli, chaqishi o’limga olib kelishi mumkin. Zaxaridan immun zardob tayyorlashda va ilmiy tadqiqot ishlarida foydalaniladi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Charx ilonlar (Charx tuyriqlar) haqida uzbеk tilida uzunroq ma'lumot:

Charx ilonlar — zamonaviy ilmiy nomi bilan Colubridae oilasiga mansub bo‘lgan ilonlarning keng tarqalgan guruhidir. Ular dunyodagi eng ko‘p tarqalgan va turlari eng ko‘p bo‘lgan ilon oilasidir. Bu oilaga kiruvchi ilonlar turli o‘lchamlarda, rang-barang ko‘rinishlarda va turli muhitlarda yashaydi.

Tavsifi va Tabiati

Charx ilonlar odatda o‘rta yoki kichik o‘lchamdagi ilonlardir. Ba'zilari o‘rtacha 1-1.5 metr uzunlikda bo‘lsa, ayrim turlari 2 metrga yetishi mumkin. Ularning tana tuzilishi yupqa va egiluvchan bo‘lib, tez harakat qilishga mo‘ljallangan.

Ushbu ilonlarning bosh qismi boshqacha ko‘rinishga ega bo‘lishi mumkin: ba'zilarining boshi dumaloq, ba'zilarining esa ancha ingichka yoki uchburchak shaklda bo‘ladi. Ko‘zlari katta va yaxshi ko‘radigan bo‘lib, pushti yoki rang-barang ranglarda bo‘lishi mumkin.

Hayotiy Muhit

Charx ilonlar dunyoning turli mintaqalarida, xususan Yevroosiyo, Shimoliy va Janubiy Amerika, Afrika hamda Avstraliyada yashaydi. Ular asosan o‘rmonlar, cho‘llar, tog‘lar, shuningdek shahar va qishloq hududlarida ham uchraydi.

Ular yerda yashash yoki daraxtlarda yuqoriroq joylarda yashashga moyil bo‘lishi mumkin. Ko‘p turlari yerosti teshiklarda yashaydi, boshqalari esa ochiq joylarda ov qilishadi.

Ovqatlanishi

Charx ilonlar asosan kichik hayvonlarni, masalan, amfibiyalar, hasharotlar, mayda sudralib yuruvchilar va kichik sut emizuvchilarni yeydi. Ko‘pchilik turlari zaharsiz bo‘lsa-da, ba’zilari o‘rtacha darajada zaharlidir, lekin bu zahar odamlarga odatda xavf tug‘dirmaydi.

Ko‘payishi

Charx ilonlar tuxum qo‘yuvchi (ovipar) yoki tirik tug‘uvchi (vivipar) bo‘lishi mumkin. Tuxum qo‘yadigan turlar tuxumlariga g‘amxo‘rlik qiladi yoki shunchaki ularni qoldiradi. Ko‘payish davri ko‘pincha bahor yoki yoz oylariga to‘g‘ri keladi.

Muhim Turlar va Misollar

Bo‘ri iloni (Elaphe obsoleta) — AQShda keng tarqalgan katta charx ilon.
Aptek iloni (Pantherophis guttatus) — odamlar orasida taniqli va uy hayvoni sifatida ko‘p boqiladi.
Ming ilon (Philodryas patagoniensis) — Janubiy Amerikada yashaydi va kamida o‘rtacha zaharga ega.

Xulosa

Charx ilonlar tabiiy muhitda muhim ekologik rol o‘ynaydi — ular mayda hayvonlar populyatsiyasini boshqaradi va bunday yo‘l bilan biologik muvozanatni saqlashga yordam beradi. Ko‘pchilik uchun ular qo‘rqinchli tuyulsa-da, bu ilonlar odamlar uchun odatda xavfsizdir va ular bilan muhabbat bilan munosabatda bo‘lish kerak.

Agar siz charx ilonlar yoki boshqa ilonlar haqida qo‘shimcha savollar bo‘lsa, so‘rashingiz mumkin!