Buyuk yasoq
Chingizxon yasosi , Buyuk yasoq, Buyuk yasa (moʻgʻulcha "jasoq" — qonun, qaror, jazolash soʻzining turkiy "yasoq" shakli) — Chingizxon tomonidan moʻgʻul qabilalarining Oʻnon daryosining boshlanish joyida chaqirilgan qurultoyi (1206)da qabul qilingan qonunlar majmui, oʻrta asrlar moʻgʻul hukuqi toʻgʻrisidagi asosiy yozma yodgorlik. Chingizxon amriga binoan yozilib, "Oltun daftar" (chingiziy xonlarning rasmiy tarixi) bilan birga xon xazinasida saqlangan. Moʻgʻullar davlatining tashkil topishi bilan Chingizxon yasosini takomillashtirish, yangi qonunlar bilan toʻldirish zarurati tugʻilgan. 1218-yilda unga muhim tuzatishlar kiritilgan. Chingizxon yasosining soʻnggi tahriri 1225-yildagi qurultoyda qabul qilingan.
Dastavval Chingizxon yasosi, asosan, davlat tomonidan amalga oshiriladigan turfa tadbirlar, muayyan gunohlar uchun beriladigan jazo choralarini oʻzida mujassam qilgan. Chingizxon yasosi toʻla shaklda saklanib qolmagan, uning ayrim parchalari bizgacha yetib kelgan.
Juvayniy (13-asr)ning yozishicha, Chingizxon yasosi uygʻur yozuvida tumor shaklida bitilgan boʻlib, u "Yasa nomayi buzurg" ("Yasa buyuk kitobi") deb nomlangan. Chingizxon yasosining parchalari musulmon tarixchilari Juvayniy, Rashiduddin, Ibn Battuta, Taqyaddin Makriziy; yevropalik sayyohlar Plano Karpini, Billem Rubruk, Marko Polo (13—14-asrlar) asarlarida saqlanib qolgan. 1240-yilga oid — "Moʻtullarning maxfiy tarixi" va xitoy manbalarida ham yasoq haqida baʼzi maʼlumotlar mavjud.
Adabiyot
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Buyuk yasoq haqida ma’lumot
Buyuk yasoq — O‘zbekiston tarixi va madaniyatida muhim o‘rin tutgan tushunchalardan biridir. "Yasoq" so‘zi turkiy tillarda an’anaviy ravishda "soliq" yoki "mukofot" ma’nolarini anglatadi. Buyuk yasoq esa tarixda ko‘proq yirik, yirik davlat yoki boshqaruv tizimlari tomonidan o‘z yurisdiksiyasiga kiruvchi hududlardan olinadigan katta yoki muayyan soliqlar yig‘imini ifodalash uchun ishlatilgan.
Tarixiy kontekst
Buyuk yasoq tushunchasi turli davrlarda va turli davlatlarda har xil ma’nolarni olgan, lekin u ko‘pincha o‘ziga xos ijtimoiy-iqtisodiy tizimda muhim rol o‘ynagan. Masalan, Buyuk yurtda yoki davlatlarda yasoq solish tizimi mamlakat iqtisodiyotining muhim qismi bo‘lib, aholining boshqaruvga bo‘lgan qaramligini ham ta’minlagan.
O‘zbekiston kontekstida
O‘zbekiston hududida ham o‘rta asrlarda, ayniqsa Temur sho‘rlari davrida va undan oldingi davrlarda yasoq tizimi mavjud bo‘lgan. Soliq yig‘ishning bu shakli davlatning moliyaviy barqarorligini ta’minlashda asosiy vosita bo‘lgan.
Yasoq solig‘i turli shakllarda bo‘lgan: qishloq xo‘jalik mahsulotlari, chorvachilikdan daromadlarning bir qismi, yoki hattoki xizmat ko‘rsatish shaklida ham olinishi mumkin edi.
Buyuk yasoqning ahamiyati
- Davlat boshqaruvi: Yasoq yig‘ish orqali davlat o‘z hududiga bo‘lgan nazoratini kuchaytirgan.
- Ijtimoiy tuzilma: Yasoq solish tizimi orqali jamiyatdagi turli tabaqalar o‘rtasidagi munosabatlar tartibga solingan.
- Moliyaviy ta’minot: Soliqlar yig‘ilishi yordamida davlat harbiylar xarajatlari, davlat ishlarini moliyalashtirish hamda davlat infratuzilmasini rivojlantirish uchun zarur resurslar ta’minlangan.
Xulosa
Buyuk yasoq o‘z davrining iqtisodiy va siyosiy tizimida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan tushunchadir. U asosan yirik soliqlar yig‘ilishini ifodalaydi va davlatning moliyaviy va ijtimoiy tizimini mustahkamlashda muhim rol o‘ynagan. O‘zbek tarixi va madaniyatida bu tushunchani o‘rganish orqali o‘rta asrlar jamiyati va davlat boshqaruvi haqida kengroq tasavvur hosil qilish mumkin.
Agar sizga Buyuk yasoq haqida ayrim alohida tarixiy davrlar yoki voqealar bo‘yicha batafsilroq ma’lumot kerak bo‘lsa, iltimos, so‘rashingiz mumkin.