BUYRUQ GAP

BUYRUQ GAP — gap turi. Kommunikativ vazifasiga ko’ra buyurish, iltimos, maslahat ma’nolari ifodasini anglatadi (masalan, “hammasini aytib ber”, “menga uzatib yuboring”, “siz o’g’lim, otangizning aytganini qiling”). Buyruq gaplar harakatni bajarish bajarmaslik haqida buyurish, undash, istak kabi ma’nolar ifodalovchi mayl (buyruqistak mayli) ga ham ega (“ayt”, “aytsin”, “aytgin”, “ayting”). Buyruq gap kesimi vazifasida ko’p holatda buyruq fe’li keladi yoki maxsus buyruq intonasiyasiga ega bo’ladi (masalan, “Sen suv sep, sen supur”, “ko’cha harakati qoidalariga rioya qiling!”). Buyruq gaplar murojaat yetilishiga ko’ra ob’yektga yoki sub’yekt (so’zlovchi)ning o’ziga qaratilgan bo’lishi mumkin (masalan, “har bir o’tgan, ketganni kuzatib tur”, 2-shaxs, birlik. “Zokir o’ziga o’zi shunday dedi: buni hech kimdan yordam olmay o’zing uddala!”). Ba’zan, Buyruq gaplar umuman muloqotda ishtirok etmagan shaxsga ham qaratilgan bo’ladi (“bolalar futbol, qizlar tennis o’ynasin!”).

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Buyruq gap nima?

Buyruq gap — bu nutqda kimdandir biror ishni bajarishni yoki qilmaslikni so‘rash yoki talab qilish uchun ishlatiladigan gap turidir. O‘zbek tilida buyruq gaplar odatda amalga oshirilishi kerak bo‘lgan harakat yoki ishni ifodalaydi.

Buyruq gapning asosiy xususiyatlari:

Ma'nosi: Buyruq, so‘rov, iltimos, taklif yoki rad qilish shaklida bo‘lishi mumkin.
Qurilishi: Ko‘p hollarda buyruq gapda fe’lning buyruq shakli ishlatiladi: masalan, “Kel!”, “O‘tir!”, “Yur!”.
Nutq ohangi: Buyruq gaplarda ohang odatda talab, istak yoki shoshilinchlikni bildiradi.
Buyruq gapning belgilaridan biri — ko‘plab hollarda undov belgisi (“!”) qo‘yiladi.

Buyruq gap misollari:

“Kitobni olib kel!”
“Derazani yoping!”
“Tezroq ovqatlaning!”
“Samarqandga boring!”

Qo‘shimcha ma’lumot:

Buyruq gaplar odatda 2-shaxs shaklida bo‘ladi, ya’ni suhbatdoshlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat qilinadi. Shuningdek, buyruq gaplarda “mayli”, “iltimos” kabi so‘zlar yordamida yumshatish yoki rasmiylashtirish mumkin.

Xulosa:

Buyruq gaplar — nutqda harakatni talab qiluvchi yoki shoshilinch ish-harakatni so‘rovchi gaplar bo‘lib, ular tilimizda muloqotda muhim rol o‘ynaydi.