BUXORO-SAMARQAND MUSIQA USLUBI

BUXORO-SAMARQAND MUSIQA USLUBI — Buxoro va Samarqand shaharlari va viloyatlari hududlarida qaror topgan muayyan musiqiy an’analar majmui. Qadimdan madaniyat maskanlari bo’lmish bu vohalarda xalq qo’shiq va cholg’u kuylari, mumtoz musiqa ijodiyoti namunalari keng o’rin tutadi. Ayniqsa, professional musiqa yo’nalishlarining xilma-xilligi va ular musiqa voqeligida keng yoyilganligi bilan ajralib turadi. O’ziga xos jihatlaridan yana biri — mazkur hududdagi o’zbek va tojik xalq musiqa an’analarining o’zaro yaqinligi, jumladan xalq qo’shiqchiligida ikki (o’zbek-tojik) tillilik an’anasining namoyon bo’lishi (ya’ni, ayrim xalq qo’shiklari, qo’shiq turkumlari ayni vaqtning o’zida ham o’zbek, ham tojik tillarida aytilishi)dir. Ikki tillilik an’anasi shu sarhadda yashab faoliyat ko’rsatgan ko’pgina shoirlar (xususan, Mujrim Obid, Abdullo Mulham Buxoriy, Fitrati Zardo’zi Samarqandiy va boshqalar) ijodida ham o’z aksini topgan. Qadimdan diniy ma’rifat, ma’naviyat o’choqlari sifatida tanilgan Buxoro va Samarqand shaharlarida kitobxonlik, g’azalxonlik, qissaxonlik, qalandarxonlik, maddohlik kabi o’quv yo’llari keng rivoj topgan. Turli yig’in, to’y va bayramlarda mavrigixonlar va sozanda dastalari tomonidan ijro etilayotgan raqs qo’shiqlar turkumlari alohida o’rin tutadi. Ommaviy qo’shiq janrlaridan erkaklarning qarsak (Beshqarsak) o’yin qo’shiqlari mashhur. Cholg’u ijrochiligi ham boy an’analarga ega. Bayram sayillari, musiqa tomoshalarida surnay nog’ora karnay ansambllari asosiy o’rin tutgan bo’lsa, turli yig’in majlislarda g’ijjak, Buxoro (afg’on) rubobi, dutor, nay, ayniqsa tanbur va boshqa sozlar ijrochiligi keng tarqalgan. Shuningdek, tanbur, nay va doira sozlaridan iborat bo’lgan cholg’u ansambli ham an’anaviy tus olgan. Professional musiqa yo’nalishlarida maqom va hofizlik san’atlari asosiy o’rinda turadi. Xususan, 18-asr o’rtalarida Buxoro saroy madaniyatida Shashmaqom turkumi shakllangan bo’lib, keyinchalik Xorazm maqomlari hamda Farg’onaToshkent maqom yo’llari shakllanishiga ta’sir o’tkazgan.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Buxoro-Samarqand musiqa uslubi — Markaziy Osiyo, ayniqsa O‘zbekiston hududida shakllangan va rivojlangan klassik shashmaqom an’analaridan biridir. Bu uslub asosan Buxoro va Samarqand shaharlaridagi musiqiy madaniy muhit va an’analarning o‘ziga xos uyg‘unlashuvidan hosil bo‘lgan.

Umumiy tavsifi:

Buxoro va Samarqand shaharlarining tarixiy va madaniy ahamiyati bu hududlarda chuqur milliy musiqa an’analarining rivojlanishiga sabab bo‘lgan. Bu ikki shahar O‘rta Osiyoning eng yirik ilm, madaniyat va san’at markazlari bo‘lgan. Shuning uchun bu shaharlarda yuzaga kelgan musiqa uslublari turli davrlarning estetik, falsafiy va ijtimoiy talablariga muvofiq o‘zgarib, boyib borgan.

Tarixi:

Buxoro-Samarqand musiqa uslubi O‘rta asrlardan boshlab rivojlangan. Ayniqsa, XIV—XVI asrlar orasida bu hududda shashmaqom musiqasi shakllanib, o‘zining an’anaviy shakllarini olgan. Bu davrda mutafakkirlar, shoirlar va musiqachilar turli musiqiy asarlar yaratganlar, ular orasida mashhur shoirlar Alisher Navoiy va boshqa ijodkorlar alohida o‘rin tutadi.

Xususiyatlari:

Shashmaqom tizimiga asoslanadi: Buxoro-Samarqand uslubi shashmaqomlarning asosiy maktablaridan biri hisoblanadi. Shashmaqom — bu o‘ziga xos maqom tizimiga ega bo‘lgan, muayyan tartibda ijro etiladigan klassik musiqa janri.
Melodik va ritmik o‘ziga xosliklar: Bu uslubda melodiya serqatnov, boy ornamentatsiyalar va murakkab ritmik naqshlar bilan ajralib turadi.
Vokal va instrumental ijro: Ushbu uslubda vokal ijro san’ati katta ahamiyatga ega. Odatda qo‘shiq matnlari fors-tojik adabiy tilida bo‘lib, u musiqaga chuqur ma’no beradi. Shuningdek, dutor, sato, tanbur kabi an’anaviy cholg‘ular keng qo‘llaniladi.
Ijro uslubi: Buxoro-Samarqand uslubida his-tuyg‘ularning nozik ifodasi ko‘zda tutilgan, ijrochilar ekspressiv va nozik tarzda kuylashlari kerak.

Mualliflar va ijrochilar:

Ushbu uslubni shakllantirish va rivojlantirishda ko‘plab mahoratli san’atkorlar va shoirlar faoliyat yuritgan. Alisher Navoiy ijodi, jumladan, bu uslubning badiiy qiyofasini yanada boyitgan.

Buxoro-Samarqand musiqasi va madaniy meros:

Bugungi kunda Buxoro-Samarqand musiqasi O‘zbekiston va umumiy Markaziy Osiyo madaniy merosining muhim qismini tashkil etadi. Bu uslub xalqaro miqyosda ham tan olingan bo‘lib, ko‘plab xalqaro festivallarda namoyish etiladi.

Xulosa:

Buxoro-Samarqand musiqasi uslubi — turli davrlarning tarixiy-madaniy sharoitlari, turli etnik guruhlar va an’anaviy musiqiy maktablar o‘zaro uyg‘unlashuvidan kelib chiqqan noyob klassik musiqiy yo‘nalishdir. U O‘zbekiston xalqining milliy musiqiy xazinasining asosiy qismidir va milliy san’atning rivojlanishida muhim ahamiyatga ega.