BUXORO DARVOZALARI

BUXORO DARVOZALARI —Buxoro sharidagi tarixiy darvozalar. Buxoro o’rta asr shahar qurilishi an’analari asosida bunyod etilgan bo’lib, 3 qism: Ark, Shahriston va raboddan iborat bo’lgan. Buxoro arkida 2 darvoza bor edi. G’arbiy darvoza — Registon, Alaffurushon yoki Somonfurushon, Sharqiy darvoza — Go’riyon deb yuritilgan. Shahristonda esa 7 darvoza bo’lib, ular shaharning 4 tomonida joylashgan. Shahriston shimolida haq roh (Xufra), Janubda Attoron (bob ulmadina) va Ohaniyon (temirchilar), sharqida nav (Nur), g’arbida esa Kuhandiz, muhra (Bani Asad) va Bani Sa’d darvozalari bo’lgan. Atgorondan Xurosonga, Haq Rohdan Samarqandga, Nur (nav) orqali esa Nasaf (qarshi) tomonga yo’llar ketgan. Qolgan 4 ta darvoza orqali podshoh qarorgohi — arkka borilgan. Rabod atrofida dastlab ichki devor, 849 850 yillarda tashqi devor bino qilinib, uning 11 darvozasi bor edi. Ichki devorning darvozalari shimolda Bobul Hadid, Samarqand va Mug’on, Janubda puli Suvayk, Abduhoshim Kanoniy, Ruxba, moh, g’arbida darvozacha, Forjak, sharqida puli Abdulhasan va Moh darvozalari joylashgan. Rabod tashqi devori bitganidan so’ng uning shimolda Navbahor, Samarqand va riv, sharqida Mardikushon, Kalobod hamda g’arbida Romitan, Forjak, Qo’shanj nomli darvozalari bo’lgan. Buxoro uzoq tarixi davomida bir necha bor urushlar natijasida vayron qilingan. Ayniqsa, Qoraxoniylar bilan Somoniylar o’rtasidagi kurashlar davrida, Chingizxon hujumi oqibatida shahar devor va darvozalari buzib tashlandi. 16-asrda shayboniylardan Abdullaxon II davrida Buxoro atrofi yangi devor bilan o’rab olindi va darvozalar qurildi. Tarixiy davrlar o’tishi bilan Buxoro darvozalarini nomlash ham o’zgarib bordi. 19-asr o’rtalariga kelib Buxoro darvozalari: Sallaxona, Qavola Mahmud, Qarshi, Bahovuddin, Fayzobod, Samarqand, Imom, O’g’lon, Talipoch, Shirgiron, Qorako’l nomlari bilan yuritilgan. 20-asr boshlarida Buxoro shahrining darvozalari quyidagicha nomlangan: shaharning shimolda Imom va Samarqand, Janubda Shayx Jalol, Namozgoh va Sallaxona; sharkida mozor va qarshi; g’arbida O’g’lon, Talipoch, Shirgiron va Qorakul. 1920 yil kuzida sho’ro mustabidlarining Buxoro bosqinida, o’nlab obidalar qatori Buxoro darvozalari ham katta shikast ko’rdi, ko’plari buzib tashlandi, yondirildi va yo’qotildi. Hozirgi kunda Qorako’l va Talipoch darvozalari o’tmish yodgorligi sifatida bir qadar saqlanib kolingan. Ad.: Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Buxoro darvozalariga oid uzunroq ma'lumot

Buxoro shahri O‘zbekistonda qadimiy va madaniy merosga boy shahar sifatida tanilgan. Uning tarixiy qismida joylashgan ko‘plab darvozalar ushbu shaharning o‘tmishdagi mudofaasi, xalqaro savdo yo‘llari va madaniyatining muhim belgilaridir. Buxoro darvozalarini o‘rganish orqali, o‘sha davrning arxitektura san’ati, shaharning ijtimoiy hayoti va madaniyatining yuksakligi haqida ko‘p narsalarni bilib olish mumkin.

Buxoro darvozalarining tarixi

Buxoro shahri qadimdan yirik savdo markazi va madaniy markaz bo‘lib, uning himoyasi va tashqi kirish joylari sifatida darvozalar katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Darvozalarning dastlabki konstruksiyalari bir necha ming yillar oldin, asosan miloddan avvalgi davrlarda paydo bo‘lgan. Ular shahar devorlarining bir qismi bo‘lib, shaharga kirish-chiqish joylarini nazorat qilgan.

O‘rta asrlarda, xususan Amir Temur va Shayboniylar davrida Buxoro o‘zining siyosiy, iqtisodiy va madaniy kuchini oshirgan. Shu vaqt ichida darvozalar yanada mustahkamlanib, bezak va ishlanmalarga boy bo‘lgan. Har bir darvozaning o‘zining nomi bor edi va ular shaharning muhim tumanlariga yo‘llarni belgilagan.

Mashhur Buxoro darvozalarining turlari

Labi Hovuz darvozasi: Bu darvoza Buxoroning markaziy qismidagi mashhur Labi Hovuz majmuasi yonida joylashgan. U o‘zining go‘zal arxitektura va naqshlari bilan ajralib turadi.
Toki Zargaron darvozasi: Bu darvoza Buxoro ko‘chalari va bozorlariga kirishda muhim rol o‘ynagan. Toki Zargaron bozorini himoya qiluvchi darvoza sifatida mashhur.
Kartakush darvozasi: Bu darvoza shaharning eng qadimiy darvozalaridan biri hisoblanadi. Uning qurilish uslubi va bezaklari ko‘plab tarixiy manbalarda tilga olingan.
Qol Minor darvozasi: Ushbu darvoza shaharning himoyaviy tizimining ajralmas qismi bo‘lib, o‘zining balandligi va jozibali dizayni bilan ajralib turadi.

Darvozalar arxitekturasi va bezaklari

Buxoro darvozalarining arxitekturasi odatda mustahkam g‘ishtdan qurilgan. Darvozalarda geometrik naqshlar, arabeska uslubidagi bezaklar va islomiy yozuvlar ko‘pchilikda uchraydi. Bu naqshlar faqat dekorativ emas, balki ramziy ma’noga ham ega bo‘lib, islom madaniyatining muhim tamoyillarini aks ettiradi.

Darvozalar ustidagi gumbazlar, minoralar va tom qoplamalari o‘ziga xos uslubda bezatilgan. Ko‘p darvozalar ustida kafelardan foydalanilgan bo‘lib, ular nafaqat darvozaning chidamliligini oshirgan, balki bezak sifatida ham xizmat qilgan.

Buxoro darvozalarining ahamiyati

Buxoro darvozalarining tarixiy, madaniy va arxitektura ahamiyati beqiyosdir. Ular shaharning tarixiy qiyofasini saqlab qolishga yordam beradi va ko‘plab sayyohlar uchun diqqatga sazovor joy hisoblanadi. Shu bilan birga, darvozalar orqali o‘tmishdagi shahar hayoti, savdo aloqalari, mudofaa tizimlari, va xalq madaniyati haqida ko‘plab ma’lumot olish mumkin.

Hozirgi holati

Zamonaviy davrda Buxoro darvozalarining ko‘pchiligi restavratsiya qilinib, saqlanib qolgan. Ular nafaqat boshqaruv uchun muhim turistik obyekt sifatida xizmat qiladi, balki mahalliy aholi uchun ham tarixiy meros sifatida qadrlanadi.

Umuman olganda, Buxoro darvozalarining o‘rganilishi o‘zbek madaniyatining boy tarixiga eshik ochadi. Ular shaharni tashqi dunyodan himoya qilgan mudofaa tizimining muhim qismi bo‘lish bilan birga, arxitektura va san’at asari sifatida ham katta ahamiyatga ega.