Butano

Ushbu maqola mamlakat haqidadir. Kimyoviy tushuncha haqida Butanlar sahifasiga qarang.

Butan podsholigi (Pendal Druk Shung) — Janubiy Osiyodagi, Himolay togʻlarining sharqiy qismidagi davlat. Maydoni 47 ming km. Aholisi 742 737 kishi (20012). Poytaxti — Thimphu shahri. Maʼmuriy jihatdan 8 dzong (viloyat)ga boʻlingan.

Davlat tuzumi

Butan — konstitutsiyali monarxiya. Davlat boshligʻi — podsho. Podsho huzurida 9 maslahatchidan iborat kengash bor. Qonun chiqaruvchi organ — bir palatali Milliy Assambleya 150 aʼzodan iborat (105 nafari saylanadi, 10 nafari tayinlanadi, qolganlari — rasmiy kishilar, hukumat aʼzolari va podsho kengashining aʼzolari). Ijroiya hokimiyat podsho tomonidan Vazirlar Kengashi orqali amalga oshiriladi.

Hududiy boʻlinishi

Butan hududi 4 ta dzongdeyaga boʻlingan. Ular esa 20 ta dzongxaga boʻlingan, shularni quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin:

Tabiati

Butan hududi togʻliqsan iborat. Eng baland choʻqqisi — Jomolhari (7314 m). Iqlimi togʻtropik, musson, sernam, togʻlarning yuqori qismida sovuq. Vodiylarda oʻrtacha temperatura yanvarda — 4,5 °C, iyulda 17 °C. Yiliga 1000–5000 mm yogʻin yogʻadi. 3500 m balandlikkacha oʻrmon, undan balandda subalp va alp oʻtloqpari. Daryolari — Sankosh, Amo, Kuru. JigmiDorji, Gaza, Manaz qoʻriqxonalari bor.

Aholisi

Aholisi asosan bxotiyalar; gurkhlar, nevarlar ham yashaydi. Aholining 13 % shaharlarda istiqomat qiladi. Rasmiy tili — bxotiya (dzongke, tibet tiliga yaqin). Asosiy dini — lama mazhabidagi budda dini. Butan 9-asr oxirlaridan Tibetga, 19-asrning 2-yarmidan 1947-yilgacha Angliyaga qaram boʻlgan. 1949-yildagi shartnomaga koʻra, Butan tashqi siyosat sohasidagi ishlarini Hindiston hukumati bilan bamaslahat olib boradi. Milliy bayrami — 17-dekabr — podsho saylangan kun (1917).

Iqtisodi

Butan — agrar mamlakat. Yalpi ichki mahsulotda qishloq xoʻjaligi ulushi 42,7 %, sanoat ulushi 9,6 %. Qishloq xoʻjaligida dehqonchilik yetakchi oʻrinda. Vodiylarida sholi, arpa, bugʻdoy, tariq, makkajoʻxori, janubda paxta ekiladi. Janubi-sharqida bogʻdorchilik taraqqiy etgan (mango, apelsin, pizang va boshqalar). Yaylovlarda quy, yilqi boqiladi. Oʻrmonlarda qimmatbaho daraxtlar koʻp; lok, mushk, mum tayyorlanadi. Yigiruv va toʻquv hunarmandchiligi, oʻymakorlik qadimdan rasm boʻlgan. Taxta tilish zavodi va meva konserva fabrikasi bor. 1,5 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. 1968-yildan aerodrom ishga tushgan. Asosiy transport vositasi otulov.

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Butano haqida o‘zbek tilida batafsil ma'lumot:

Butano (ingliz tilida "butane") — uglevodorodlar guruhi bo‘lib, molekulyar formulasi C4H10 bo‘lgan to‘rt atomli ugleroddan tashkil topgan alkandir. Butano parafinlar oilasiga mansub bo‘lib, u to‘rt uglerod atomining bir-biriga bog‘lanishi va to‘g‘ri yoki qismon shoxlangan shaklda bo‘lishi mumkin.

Kimyoviy xususiyatlari:

Butano molekulasi C4H10 formulasiga ega.
Butan molekulalari ikki izomerdan iborat:
1. n-Butan (to‘g‘ri zanjirli) — 4 ta uglerod atomlari ketma-ket birikkan.
2. izobutan (yoki metilpropangas) — qismon shoxlangan molekula, uch uglerod atomining markaziy uglerodga bog‘lanishi bilan hosil bo‘ladi.
Butanning fizik xususiyatlari izomerga bog‘liq: masalan, eruvchanligi, qaynash harorati biroz farq qiladi.

Fizikaviy xususiyatlari:

Butan gaz holatida yoki siqilgan holda suyuqlik ko‘rinishida bo‘lishi mumkin.
Qaynash harorati taxminan −0,5 °C dan 0 °C gacha.
Rangsiz, hidsiz gaz yoki gaz holatida suyuqlik sifatida mavjud.
Past temperaturada suyuqlanadi va yoqilg‘i sifatida ishlatiladi.

Ishlatilish sohalari:

Butan asosan yoqilg‘i sifatida ishlatiladi. Mobil portativ gaz plitalari, gril pechlari, kamyon, avtobus va avtomobillar uchun suyultirilgan neft gazi (LPG) tarkibida bo‘ladi.
Butan sanoatda xomashyo sifatida ishlatiladi, masalan, sintetik polimerlar va boshqa kimyoviy birikmalar ishlab chiqarishda.
Sovutish tizimlarida va gazli palatkalar uchun yoqilg‘i qismi sifatida foydalaniladi.
Shuningdek, aerosollar va spreydagi propellant (turtgich gaz) sifatida ham qo‘llaniladi.

Kimyoviy reaksiyalari:

Butan kislorod bilan yonadi, kuchli energiya beradi, bu yerda karbonat angidrid va suv hosil bo‘ladi:

[ 2 C4H{10} + 13 O_2 \rightarrow 8 CO_2 + 10 H_2O ]
Butan boshqa uglevodorodlar kabi nisbatan barqaror, ammo katalizator yordamida kraking va reforming reaksiyalarida ishtirok etadi.
Halogenlash reaksiyalarida, masalan, Xlor yoki Brom bilan reaktsiyaga kirishib, ilgari belgilangan pozitsiyalarda tashkil topgan haloalkanga aylanadi.

Butanning atrof-muhit va xavfsizlik jihatlari:

Butan yonuvchan gaz hisoblanadi va odatda bosim ostida saqlanadi. Notog‘ri ishlatilsa portlash yoki olov xavfi tug‘iladi.
Havoda yuqori konsentratsiyadagi butan nafas olish uchun zararli bo‘lishi mumkin, kislorod yetishmasligiga olib keladi.
Atrof-muhitga zarar yetkazmaslik uchun butan gazining to‘g‘ri saqlanishi va xavfsiz ishlatilishi talab etiladi.

Xulosa: Butano—uglevodorodlar qatoriga mansub, C4H10 formulasiga ega, yonuvchan gaz. U yoqilg‘i, sanoat xomashyoni va turli kimyoviy ishlab chiqarishlarda keng qo‘llaniladi. Yonuvchanligi, portlash xavfi va atrof-muhitga ta’siri sababli ehtiyotkorlik bilan saqlash va ishlatish zarur.